Ўзбекистон-Афғонистон: янги шароитда иқтисодий ҳамкорлик истиқболлари

Ўзбекистон-Афғонистон: янги шароитда иқтисодий ҳамкорлик истиқболлари

Шавкат Мирзиёев: "Афғонистоннинг яккаланиб қолиши ва “ташландиқ-давлатга"га айланиб қолишининг олдини олиш муҳим

Ҳамкорликнинг савдо-иқтисодий асослари

Ўзбекистон-Афғонистон муносабатлари сўнгги йилларда фаол ривожланмоқда. 2017 йилдан бошлаб Ўзбекистоннинг Афғонистонга нисбатан сиёсати эҳтиёткорликдан очиқлик ҳолатига ўзгарди. Барча соҳаларда ўзаро манфаатли ҳамкорликни йўлга қўйиш биринчи ўринга чиқди. Бу ўзгариш барча қўшни давлатлар билан дўстона алоқалар ўрнатиш, Ўзбекистон иқтисодиётининг салоҳиятидан самарали фойдаланиш зарурати билан боғлиқ эдики, бунга қўшни давлатларнинг иқтисодий тараққиёти, арзон транспорт маршрутларини ишга тушириш сезиларли ёрдам бериши мумкин.

Бундан ташқари, Ўзбекистон афғон можаросининг ҳарбий ечими йўқлигини доимо таъкидлаб келади. Тинчликка эришишнинг ягона самарали воситаси Афғонистон иқтисодиётини жаҳон иқтисодий алоқаларига тезроқ жалб этиш ва халқаро ҳамжамиятдан Афғонистоннинг ижтимоий-иқтисодий ривожланишига ёрдам беришни ташкил қилишдир. Шу нуқтаи назардан қараганда, Ўзбекистон жанубий қўшниси билан савдо-сотиқни фаоллаштириш ва йирик инфратузилма лойиҳаларини амалга ошириш орқали ушбу муаммони ҳал этишга ҳисса қўшиб келди.

Айни пайтда Афғонистон ва Ўзбекистон бир-бири учун муҳим савдо ҳамкорлари ҳисобланади. Ўзбекистон Республикаси Давлат статистика қўмитаси маълумотларига кўра, Афғонистон Ўзбекистон умумий экспортида олтинчи ўринни (5%) эгаллайди. Сўнгги тўрт йил ичида мамлакатлар ўртасидаги савдо ҳажми 1,5 баравар ошди. 2020 йил, айниқса, самарали бўлди, ҳатто пандемия шароитида ҳам савдо ҳажми 25% га ошди ва 777 миллион АҚШ долларига етди.

Ўзбекистон Афғонистон бозорига асосан буғдой уни (28,1%) ва электр энергияси (17,2%) экспорт қилади ҳамда юк ташиш соҳасида (25,3%) хизмат кўрсатади. Маълумки, Афғонистон жами электр энергиясининг 83% ини импорт қилади. Асосий таъминотчи Ўзбекистон бўлиб, у 2,7 млрд. кВт соат ёки Афғонистон электр энергияси импортининг 52% ини етказиб беради.

2020 йилда экспорт ҳажми, асосан, буғдой унини етказиб беришнинг 2 баравардан ортиқ ўсиши ҳисобига, қиймат жиҳатидан 104,3 млн.дан 217,3 млн.долларгача ўсди. Электр энергияси экспорти 31.7% га ошди. Бундан ташқари, Афғонистон иқтисодиёти эҳтиёжлари учун Ўзбекистон цемент экспортини 21% га, қора металлургия маҳсулотларини 26,6% га оширди. Эътиборлиси шундаки, агар 2019 йилда Афғонистонга экспорт фақат 293 та товар билан амалга оширилган бўлса, 2020 йилда бу кўрсаткич 662 тага етди.

Савдо ҳамкорлигини кенгайтириш билан бир қаторда йирик давлатлараро инфратузилма лойиҳалари ҳам фаол амалга оширилди. Хусусан, Мозори-Шариф-Кобул-Пешовар темир йўли лойиҳаси катта минтақавий аҳамиятга эга. Яна бир муҳим лойиҳа Сурхон-Пули-Хумри электр узатиш линиясини қуриш бўлиб, у Афғонистон аҳолиси ва иқтисодиётига электр энергияси етказиб беришни сезиларли даражада оширади.

Афғонистонда электр тармоғига уланган аҳоли улуши 30% га тенг. Афғонистон барча аҳолисининг 75% ини ташкил этувчи қишлоқ аҳолисининг аксарияти электр энергия билан таъминланмаган. Шу билан бирга, электр таъминотида узилишлар юз бериб туради. Қурилаётган Сурхон-Пули-Хумри электр узатиш линияси Ўзбекистондан Афғонистонга электр энергияси етказиб беришни 70% га оширади ва у йилига 6 млрд. кВт соатга етади. Дастлабки босқичда етказиб бериш ҳажми 4,2 млрд. кВт соатни ташкил этади. Бу эса Афғонистонни электр энергияси билан таъминлашга катта ҳисса бўлиб қўшилади.

Афғонистон иқтисодиётидаги вазият

2021 йилнинг ёзида коалиция қўшинларининг олиб чиқиб кетилиши Афғонистоннинг ўзида ҳам, умуман афғон муаммосига глобал муносабатда ҳам янги воқеликнинг пайдо бўлишига олиб келди. Халқаро ҳамжамият Афғонистонда рўй бераётган ўзгаришларга мос келадиган жавоб тадбирлари ишлаб чиқишга ҳаракат қилаётган бир пайтда Афғонистон иқтисодиётидаги вазият тобора ёмонлашиб бормоқда.

Сўнгги йилларда Афғонистонда бюджет харажатларининг 75%и четдан молиявий ёрдам ҳисобига қопланиб келган эди. Ҳозир халқаро донор давлатларнинг кўпчилиги Афғонистонга молиявий ёрдам кўрсатишни тўхтатди, хорижий активлар музлатилди, бу эса молия тизимининг жиддий издан чиқишига, банкларда пул тақчиллигига олиб келди.

Афғонистонда молиявий ва валюта ресурсларининг етишмаслиги унинг ташқи савдо имкониятларини камайтирмоқда, бу эса аллақачон Ўзбекистоннинг ташқи савдо кўрсаткичларига ҳам таъсир кўрсатмоқда. Ўзбекистон Республикаси Давлат статистика қўмитаси маълумотларига кўра, 2021 йилнинг январь-октябрь ойларида ўзаро савдо ҳажми қарийб 15%га камайиб, ўтган йилнинг шу давридаги 612 млн. доллардан 524 млн. долларга камайди. Ўзбекистондан экспорт 611 млн.дан 522 млн. долларга тушди, Афғонистондан импорт эса 1,9 млн. доллардан 2,6 млн. долларга ошди.

Масалан, юқорида таъкидлаб ўтилдики, электр энергияси Ўзбекистоннинг Афғонистонга экспортининг энг йирик йўналишларидан бири бўлиб, айни пайтда унинг пулини тўлаш билан боғлиқ қийинчиликлар юзага келди. Лекин бунга қарамасдан Ўзбекистон Афғонистонга электр энергияси етказиб беришни тўхтатгани йўқ.

Бу йил узоқ давом этган қурғоқчилик ҳам Афғонистон иқтисодиёти учун қўшимча муаммолар туғдиряпти ва афғон фермерлари учун катта йўқотишларга олиб келяпти. Дарвоқе, Афғонистон иқтисодиётининг қишлоқ хўжалиги соҳаси Ялпи ички маҳсулотнинг деярли 30%ини ташкил этади, мамлакат аҳолисининг камида 70%и қишлоқ жойларда яшайди. ФАО шу йилнинг август ойи охирида Афғонистондаги қурғоқчилик қишлоқ хўжалигида банд бўлган 7 миллион шахсни тирикчилик манбаларидан маҳрум қилиши мумкинлиги ҳақида огоҳлантирган эди. Умуман олганда, 2021 йилда Афғонистонда 14 миллиондан ортиқ одам озиқ-овқат танқислигини бошидан кечирмоқда.

Қурғоқчилик, донор давлат ва ташкилотлар ёрдамининг тўхтатилиши, савдо ва транспорт маршрутларининг издан чиқиши, кўплаб корхоналар фаолиятининг ёпилиб қолиши асосий истеъмол товарлари тақчиллигига, уларнинг нарх-навоси кўтарилишига, уй хўжаликлари даромадларининг кескин камайишига олиб келди.

Сентябрь ойи бошида БМТ Афғонистонда ялпи ички маҳсулотнинг пасайиши ва камбағалликнинг ошишини башорат қилди. БМТ ишлаб чиққан салбий сценарий ЯИМнинг 13.2%га пасайиши ва 2022 йил ўрталарида камбағаллик даражасининг 97%га етишини тахмин қилмоқда. Оптимистик сценарий бўйича Афғонистоннинг ялпи ички маҳсулоти 3.6%га қисқаради ва камбағаллик 7 фоизга ўсади ёки 79 %га етади. Октябрь ойида ХВЖ янада пессимистик прогноз берди, яъни Афғонистон иқтисодиётида 30% қисқариш юз бериши мумкин.

Табиийки, Афғонистон иқтисодиётида нохуш ҳолатларнинг пайдо бўлиши ижтимоий муносабатлар ва ижтимоий барқарорликка салбий таъсир кўрсатмоқда, бу нафақат Афғонистон аҳолиси, балки жаҳон ҳамжамияти, биринчи навбатда, қўшни мамлакатлар учун ҳам салбий ҳолат ҳисобланади.

Ўзбекистон Афғонистондаги инқирозни бартараф этишда ёрдам бермоқда

Афғонистонда рўй берган ўзгаришларга қарамасдан, Тошкент бу мамлакатдаги вазиятни имкон қадар тезроқ барқарорлаштириш, афғон халқига халқаро ҳамжамиятдан ёрдамни ошириш зарурлигини тарғиб қилишда давом этмоқда.

Ўзбекистон Президенти шу йил октябрь ойида бўлиб ўтган ШҲТ саммитида “Афғонистонда шароит ўзгарди, ҳокимият тепасига янги кучлар келди. Шу муносабат билан Афғонистондаги вазиятга мос келадиган ёндашувларни ишлаб чиқиш, шунингдек, мамлакатнинг янги расмийлари билан мулоқотни ривожлантириш зарур”, деб баёнот берди.

Тошкент Афғонистонга нафақат таҳдидлар ўчоғи, балки конструктив, ижобий минтақавий лойиҳалар учун асос бўлиши мумкин бўлган янги имкониятлар манбаи сифатида қарайди. Ўзбекистон Афғонистоннинг яккаланиб қолишига йўл қўймаслик, балки унга инсонпарварлик ёрдами кўрсатишни фаоллаштириш зарур, деб ҳисоблайди.

Ҳокимият ўзгаргандан кейин Ўзбекистон Афғонистонга товарлар жўнатиш транзит оқимларини тезлик билан қайта тиклади. Ўзбекистон Президенти қайд этдики: "вазиятнинг мураккаблигига қарамай, биз бу мамлакатга озиқ-овқат ва нефть маҳсулотлари етказиб бериш, шунингдек, электр энергияси билан узлуксиз таъминлаш бўйича ўзбек-афғон транспорт ҳаракати ишини тўхтатганимиз йўқ. Ёрдамнинг тўхтатилиши узоқ жабр кўрган афғон халқининг оғир аҳволини аллақачон янада оғирлаштирган бўлар эди”. Бундан ташқари, Ўзбекистон Афғонистонга озиқ-овқат, дори-дармон, кийим-кечакларни ўз ичига олган 1,3 минг тонна миқдорида гуманитар ёрдам юборди.

Ҳозирги кунда Ўзбекистон афғон халқига халқаро инсонпарварлик ёрдами оқимларининг асосий марказларидан бирига айланмоқда. Хусусан, БМТ Термиз орқали Афғонистонга гуманитар ёрдам етказиш ҳаракатини режалаштирмоқда.

Ҳозир Афғонистоннинг янги раҳбарияти билан самарали мулоқот ўрнатиш ғоят муҳим. Ўзбекистон Афғонистоннинг давлат тузилмалари ва маҳаллий органлари билан зарур товарлар етказиб бериш, савдо-иқтисодий ҳамкорликни янада ривожлантириш, чегара хавфсизлиги, энергетика, халқаро юкларни ташиш ва транзит қилиш соҳасидаги долзарб муаммоларни ҳал этиш мақсадида шундай мулоқот ўрнатган. Инфратузилма лойиҳаларини амалга оширишга алоҳида эътибор қаратилмоқда.

Шу нуқтаи назардан олиб қараганда, Ўзбекистон Афғонистоннинг Балх вилояти маркази Мозори Шарифдаги аэропортни реконструкция қилишни бошлагани диққатга сазовордир. Ўзбекистондан Афғонистонга аэропортни таъмирлаш ва реконструкция қилиш учун 30 нафар мутахассис юборилади. Бундан ташқари, Ўзбекистон томони Мозори Шариф аэропортида ишлайдиган Афғонистон Транспорт ва фуқаро авиацияси вазирлигининг 83 нафар техник ходимини ўқитишни режалаштирмоқда.

Ҳамкорлик истиқболлари

Мавжуд мураккаб вазият шароитида Афғонистонга ҳар томонлама халқаро кўмак беришни давом эттириш, иқтисодий ва гуманитар инқирознинг авж олишига йўл қўймаслик ғоят муҳимдир.

Шу муносабат билан Ўзбекистон Президентининг БМТ Бош Ассамблеясининг 75-сессиясида эълон қилган БМТ қошида Афғонистонни ижтимоий-иқтисодий ривожлантиришга кўмаклашиш бўйича доимий қўмита тузиш ташаббуси долзарб ва зарур аҳамият касб этмоқда. Айни пайтда халқаро ҳамжамиятнинг Афғонистоннинг янги ҳокимиятига нисбатан ўта эҳтиёткорлик билан муносабатда бўлиши ва бу мамлакатда юзага келаётган ижтимоий-иқтисодий муаммоларни ҳал этиш, халқаро ёрдамни мустаҳкамлаш, афғон аҳолисига бевосита ёрдам кўрсатиш каналларини яратиш ҳаётий заруратдир. "Бирлашган Миллатлар ташкилоти Афғонистонга ёрдам бериш бўйича халқаро саъй-ҳаракатларни сафарбар этиш ва мувофиқлаштириш учун янада катта масъулиятни ўз зиммасига олиши мумкин", - деб таъкидлади Ўзбекистон Президенти ўз нутқида.

Икки томонлама муносабатларни янада ривожлантириш учун Ўзбекистон ва Афғонистон савдо-иқтисодий ҳамкорликни ошириш бўйича олдиндан режалаштирилган чора-тадбирларни амалга оширишга имкон қадар тезроқ қайтиши керак. Бу ерда гап ўтган йили Ўзбекистонда Афғонистон билан ҳамкорликни кенгайтириш бўйича қабул қилинган "Йўл харитаси" ҳақида гап кетяпти.

Ушбу “Йўл харитаси” яқин йилларда Афғонистон бозорига истеъмол товарлари, гигиена воситалари, мебель, болалар кийимлари, ун, нон маҳсулотлари, ўсимлик ёғи, мева-сабзавот ва бошқа озиқ-овқат маҳсулотлари етказиб беришни кўпайтириш орқали савдо ҳажмини 2 миллиард долларга етказишни кўзда тутади. Шунингдек, қишлоқ хўжалиги ва саноат маҳсулотларини экспорт қилиш бўйича Кобул ва Мозори Шариф шаҳарларида Ўзбекистон саноат хўжалик бирлашмалари савдо уйларини ташкил этиш истиқболли ҳисобланади.

Чегарадан ўтишни соддалаштириш ҳамда Ўзбекистон ва Афғонистон ўртасида юк ташиш харажатларини камайтириш мақсадида халқаро автомобил транспортида битим, шунингдек, Афғонистон томони билан Афғонистон темир йўлларида чегирмалар қўллаш бўйича битим имзоланиши ўринлидир.

Афғонистон билан саноат ҳамкорлигини кенгайтириш савдо-иқтисодий алоқаларни янада кенгайтириш учун салмоқли салоҳиятга эга. Мазкур “Йўл харитаси” мамлакатлар ўртасидаги саноат алоқаларини кенгайтиришга қаратилган қатор чора-тадбирларни кўзда тутади. Хусусан, ўғитлар, мармар, тош маҳсулотлари, мева-сабзавот ва заргарлик, хусусан Афғонистоннинг машҳур лазурит маҳсулотларини ишлаб чиқариш соҳаларида кенг ҳамкорлик қилиш мумкин. Шунингдек, Термиз Халқаро савдо маркази ҳудудида мева-сабзавот маҳсулотларини қайта ишлаш ва қадоқлашни йўлга қўйиш ва уни МДҲ мамлакатлари бозорларига экспорт қилиш муҳим аҳамиятга эга. Бундан ташқари, ўзбек компаниялари томонидан Афғонистонда минерал хомашё қазиб олиш имкониятларини ўрганиш ҳар икки томон учун ҳам қизиқарли бўлиши мумкин.

Шунингдек, Ўзбекистон томони кўмагида Афғонистонда илгари фаолият кўрсатган саноат корхоналари, хусусан, тўқимачилик фабрикалари ва ёғ-мой заводларини қайта тиклаш ҳам истиқболли ҳисобланади.

Йирик транспорт лойиҳалари ҳақида гапирганда, шуни таъкидлаш керакки, Афғонистон Марказий ва Жанубий Осиё ўртасидаги ҳамкорликни мустаҳкамлаш учун тўсиқ эмас, балки кўприк бўлиши керак. Бунга Ўзбекистон халқаро ҳамкорлар билан биргаликда янада илгари суриш ниятида бўлган трансафғон транспорт-коммуникация лойиҳалари ҳам ёрдам бериши мумкин.

Хусусан, Мозори Шариф–Кобул-Пешовар темир йўли лойиҳасини амалга ошириш Афғонистондаги вазиятни барқарорлаштириш учун ўта муҳим аҳамиятга эга бўлади, чунки бунда мамлакат икки улкан минтақа - Марказий ва Жанубий Осиё ўртасида жойлашганлиги туфайли транзит ва савдодан катта даромад олиш имкониятига эга бўлади. Бу лойиҳаларни амалиётга жорий этиш Афғонистонга минтақавий интеграция ва иқтисодий лойиҳаларда иштирок этишга ҳам ёрдам беради.

Умуман, юқорида баён этилган чора-тадбирларнинг амалга оширилиши Афғонистондаги вазиятни барқарорлаштиришга, нафақат Афғонистон, балки бутун минтақа иқтисодиётини ривожлантиришга хизмат қилади. Бироқ ҳамкорликни кенгайтириш фақат Ўзбекистон томони учун мустаҳкам хавфсизлик кафолатлари мавжуд бўлгандагина амалга ошиши мумкин. Бу ерда таъкидлаш керакки, Афғонистон томони инфратузилма лойиҳаларини амалга ошириш билан шуғулланувчи ўзбек мутахассисларининг хавфсизлигини таъминлашга тайёрлигини билдирган.

Бугунги кунда Афғонистон билан ҳамкорликни ривожлантириш ва бу мамлакат муаммоларини ҳал этиш учун асосий чекловчи муаммо муваққат ҳукумат молиявий салоҳиятининг етишмаслигидир. Ўзбекистон Президенти Шавкат Мирзиёев ШҲТ саммитида сўзга чиқиб, хорижий банклардаги музлатилган Афғонистон активларини очишни, шунингдек, ШҲТ-Афғонистон олий даражадаги учрашувларини мунтазам ўтказишни таклиф қилди. "Биз бундай биринчи йиғинни Тошкентда ташкил этишга тайёрмиз", - дея қўшимча қилди у.

Хулоса

Икки томонлама асосда ҳам, кўп томонлама форматда ҳам Ўзбекистон Афғонистонни иқтисодий характердаги минтақавий интеграция жараёнларига янада фаолроқ жалб этиш, мамлакатда ижтимоий-иқтисодий лойиҳаларни кенг равишда амалга ошириш ва унга зарур гуманитар ёрдам кўрсатишни давом эттириш зарурлигини изчил суратда баён этмоқда, бу эса вазиятни барқарорлаштириш ва гуманитар инқирознинг олдини олиш учун ғоят зарур восита ҳисобланади.

Халқаро ҳамкорлик

Обид Хакимов, Иқтисодий тадқиқотлар ва ислоҳотлар маркази

«Иқтисодий шарҳ» журнал №12 (264) 2021


Мақолани улашинг

Ўхшаш янгиликлар