Masofadan ishlash va moslashuvchan ish grafigi faqat xodimlar uchun qulay mehnat sharoitlari emas. Ular iqtisodiy inklyuziya va o‘sishning muhim omillari bo‘lib, mehnat unumdorligini oshirishga, ish va shaxsiy hayot o‘rtasidagi muvozanatni yaxshilashga hamda iqtisodiyotga mehnat resurslari salohiyatidan to‘liq foydalanish imkonini beradi. COVID-19 pandemiyasi bunday bandlik shakllarining ahamiyatini yanada yaqqol ko‘rsatib, butun dunyoda mehnatni tashkil etishning an’anaviy modellarini qayta ko‘rib chiqishga turtki berdi. “Ayollar, biznes va qonun” (Women, Business and the Law — WBL) loyihasi ham bu o‘zgarishlarga munosabat bildirib, xodimlarga moslashuvchan mehnat sharoitlarini, ya’ni moslashuvchan ish grafigi va masofadan ishlashni talab qilish huquqini beradigan qonunlar va davlat siyosati mavjudligini baholadi.
Jahon bankining WBL ma’lumotlari shuni ko‘rsatadiki, qonunchilik darajasida moslashuvchan ish bilan bandlik shakllarini qo‘llab-quvvatlaydigan mamlakatlar ayollarning mehnat bozorida ishtirok etishi va ularning ishchi kuchi tarkibida saqlanib qolishi uchun qulay sharoit yaratadi. Iqtisodiy salohiyat juda katta: World Bank baholashicha, agar ayollar mehnat bozorida erkaklar bilan bir xil darajada ishtirok etsa, uzoq muddatli jon boshiga to‘g‘ri keladigan daromad qariyb 20 foizga oshishi mumkin. Shu tariqa, moslashuvchan ish bilan bandlik shakllari iqtisodiy o‘sishni rag‘batlantirishning muhim omili hisoblanadi.
Women, Business and the Law loyihasi 1971–2024 yillarda 190 ta mamlakat iqtisodiyoti bo‘yicha moslashuvchan bandlikka oid tarixiy huquqiy ma’lumotlarni to‘pladi. Ushbu ma’lumotlar qaysi mamlakatlar tegishli qonunchilikni ilk joriy etganini, qaysi mamlakatlar esa mehnat munosabatlaridagi moslashuvchanlikni yaqin yillarda tartibga sola boshlaganini ko‘rsatadi. Shuningdek, ular mintaqaviy tendensiyalarni va pandemiya boshlanganidan keyin huquqiy tartibga solishdagi global siljishni aniqlash imkonini beradi.
WBL ma’lumotlar bazasi doirasida moslashuvchan bandlik ikki unsurni o‘z ichiga oladi. Birinchisi — ish vaqti tanlovidagi moslashuvchanlik, ya’ni ish kunining boshlanishi va tugash vaqtini mustaqil belgilash imkoniyati («moslashuvchan ish jadvali»). Ikkinchisi — ish joyini tanlashdagi moslashuvchanlik, bunda mehnat faoliyati to‘liq yoki qisman asosiy ish joyidan tashqarida amalga oshiriladi («masofaviy ish»).
WBL ma’lumotlar bazasi shuni ko‘rsatadiki, moslashuvchan ish bilan bandlik shakllari bo‘yicha qonunchilikni joriy etish bir xil sur’atda kechmagan. Moslashuvchan ish vaqti to‘g‘risidagi qonunlar 1990 yillar o‘rtalaridan boshlab faol tarqala boshlagan, masofaviy ishni tartibga solish esa faqat 2000 yillar boshida paydo bo‘lgan.
Ma’lumotlar, shuningdek, hududlar o‘rtasida sezilarli farqlar mavjudligini ko‘rsatadi. 2010 yillarga qadar moslashuvchan bandlikka oid qonunchilik normalarining aksariyati yuqori daromadli Iqtisodiy hamkorlik va taraqqiyot tashkiloti (IHTT) mamlakatlari hamda Yevropa va Markaziy Osiyo mintaqasi hissasiga to‘g‘ri kelgan. Shu bilan birga, Sharqiy Osiyo va Tinch okeani mintaqasida bunday normalar yaqin vaqtlarga qadar deyarli mavjud bo‘lmagan.
WBL ma’lumotlar bazasiga ko‘ra, qonunchilikni baholash natijalariga asosan Fransiya 1974 yilda moslashuvchan ish vaqtiga oid qonun qabul qilgan dunyodagi birinchi mamlakat hisoblanadi. Bu esa 50 yildan ortiq vaqt avval amalga oshirilgan muhim huquqiy bosqich sifatida baholanadi. Shu bilan birga, masofadan ishlash huquqi Fransiya qonunchiligida ancha keyin, faqat WBLning 2013 yilgi baholash davrida rasman e’tirof etilgan.
Fransiya tomonidan amalga oshirilgan ilg‘or qadamdan qariyb yigirma yil o‘tgach, 1993 yilda Bolgariya qonunchilikda moslashuvchan ish vaqtini mustahkamlagan ikkinchi mamlakat bo‘ldi. E’tiborli jihati shundaki, masofadan ishlashga oid huquqlar yana yigirma yildan keyin, 2013 yilda Fransiya bilan bir vaqtda joriy etildi.
2003 yilda Slovakiya Respublikasi jahon miqyosida birinchi bo‘lib qonunchilikda bir vaqtning o‘zida ham moslashuvchan ish vaqti, ham masofadan ishlashni mustahkamladi. Bu esa ish va shaxsiy hayot o‘rtasidagi muvozanat bilan bog‘liq turli qiyinchiliklarni hisobga olgan holda qabul qilingan muhim yondashuv edi. Har ikki shaklning qonun bilan mustahkamlanishi mamlakat tomonidan universal yechim mavjud emasligini anglatar edi hamda xodimlarga, ayniqsa, ayollarga o‘z ehtiyojlariga eng mos keladigan ishlash shaklini tanlash imkoniyatini yaratdi. Bu qadam boshqa mamlakatlar uchun muhim yo‘nalish bo‘lib xizmat qildi. Biroq ularga moslashuvchan bandlikning har ikki shaklini tartibga solishni boshlash uchun qariyb o‘n yil vaqt talab etildi.
WBL ma’lumotlariga ko‘ra, dunyodagi 190 ta mamlakatdan faqat 42 tasida (22%) xodimlarga moslashuvchan ish vaqtidan foydalanish imkonini beruvchi qonunchilik mavjud. Shu bilan birga, 61 ta mamlakatda (32%) masofadan ishlashni so‘rash imkonini beruvchi huquqiy normalar nazarda tutilgan. Bunda mamlakatlarning atigi 12 foizida (190 tadan 23 tasida) har ikki imkoniyat bir vaqtning o‘zida mavjud bo‘lib, bu mehnat munosabatlarida moslashuvchanlikni huquqiy tartibga solish sohasida sezilarli yetishmovchilik borligini ko‘rsatadi. Bu holat masofadan ishlashni joriy etish holatlari ortib borayotganiga qaramasdan, moslashuvchan ish vaqti va masofadan ishlashni bir vaqtning o‘zida qonunchilikda nazarda tutish hali ham cheklanganligini ko‘rsatadi.
Moslashuvchan bandlik shakllari bo‘yicha global ma’lumotlar bazasi COVID-19 pandemiyasining ushbu mehnat shakllarining rivojlanishiga ko‘rsatgan ta’sirini baholash uchun noyob imkoniyat yaratadi. Ushbu ma’lumotlar pandemiya boshlangan 2020 yildan 2023 yil oktyabrigacha bo‘lgan davrni qamrab oladi va bu hozirgi ma’lumotlar bilan qamrab olingan eng so‘nggi yil hisoblanadi.
Xususan, 16 ta mamlakat moslashuvchan ish vaqtidan foydalanish huquqini nazarda tutuvchi yangi qonunlarni qabul qildi. Daromadi yuqori bo‘lgan Iqtisodiy hamkorlik va taraqqiyot tashkiloti (IHTT) mamlakatlari mintaqasida bunday qonunlar Finlyandiya, Gretsiya va Polshada qabul qilindi. Yevropa va Markaziy Osiyo mintaqasida shunga o‘xshash choralar San-Marino, Turkiya va Ukrainada amalga oshirildi. Lotin Amerikasi va Karib havzasi mamlakatlarida bunday o‘zgarishlar Gonduras, Peru va Urugvayda yuz berdi. Saharadan janubdagi Afrika mamlakatlarida moslashuvchan ish vaqtiga oid qonunlar Gvineya-Bisau va Mavrikiyda qabul qilindi. Sharqiy Osiyo va Tinch okeani mintaqasida esa Malayziya, Tailand va Vetnam ham ushbu tendensiyaga qo‘shildi.
Bir vaqtning o‘zida pandemiya davrida joriy etilgan karantin choralari masofadan ishlashning ahamiyati va zarurligini yaqqol ko‘rsatdi. Natijada, 190 ta mamlakatdan 38 tasida masofadan ishlash shakllaridan foydalanishga imkon beruvchi qonunlar qabul qilindi.
Ushbu o‘zgarishlar pandemiya nafaqat mehnat bozorlari faoliyatini izdan chiqarganini, balki hukumatlarni huquqiy asoslarni modernizatsiya qilishga ham undaganini ko‘rsatadi. Yevropa Ittifoqining ko‘plab mamlakatlari moslashuvchan bandlikka oid qonunchilikni faqat pandemiyaga javob sifatida emas, balki ish va shaxsiy hayot o‘rtasidagi muvozanat to‘g‘risidagi Yevropa Ittifoqi direktivasi (Work-Life Balance Directive 2019/1158)ni joriy etish bo‘yicha majburiyatlar doirasida ham qabul qildilar. Ushbu direktiva 2019 yil iyul oyida kuchga kirgan bo‘lib, uning maqsadi ota-onalar va parvarish qiluvchi shaxslar uchun ish va oilaviy hayot o‘rtasidagi muvozanatni yaxshilash, ya’ni moslashuvchan mehnat sharoitlari va ta’til huquqlarini kengaytirish orqali bu muvozanatni ta’minlashdan iborat edi. Yevropa Ittifoqiga a’zo davlatlar direktiva qoidalarini 2022 yil 2 avgustga qadar milliy qonunchilikka joriy etishlari kerak edi. Bu esa butun mintaqada moslashuvchan ish vaqti va masofadan ishlash sohasida qonunchilik o‘zgarishlarining keng to‘lqiniga sabab bo‘ldi. Ushbu jarayon pandemiya davrida mehnat bozorlarida yuz bergan o‘zgarishlar bilan bir vaqtga to‘g‘ri keldi va ehtimol shu o‘zgarishlar ta’sirida yanada tezlashdi.
Moslashuvchan bandlik shakllariga oid qonunchilikka ega mamlakatlarning aksar qismi daromadi yuqori bo‘lgan Iqtisodiy hamkorlik va taraqqiyot tashkiloti (IHTT) mamlakatlari guruhiga to‘g‘ri keladi. Ushbu guruhdagi 32 ta mamlakatdan 20 tasida faqat moslashuvchan ish vaqtiga oid qonunlar mavjud. Litva va Portugaliya esa faqat masofadan ishlashni tartibga soladi. Shu bilan birga, 18 ta mamlakat (56%) moslashuvchan ish vaqti hamda masofadan ishlashni birgalikda qamrab olgan qonunchilikni qabul qilgan.
Yevropa va Markaziy Osiyo mintaqasidagi 23 ta mamlakatdan 17 tasida masofadan ishlashni tartibga soluvchi qonunlar mavjud. Ularning 11 tasida moslashuvchan ish vaqti ham nazarda tutilgan bo‘lib, bu mintaqadagi mamlakatlarning 47 foizini tashkil etadi.
Lotin Amerikasi va Karib havzasi mintaqasidagi 32 ta mamlakatdan 8 tasida (25%) moslashuvchan bandlikning har ikki shaklini qamrab olgan qonunchilik mavjud. Yana 7 ta mamlakatda faqat masofadan ishlash tartibga solingan. Gaiti va Puerto-Rikoda esa moslashuvchan ish vaqtiga oid normalar mavjud bo‘lsa-da, masofadan ishlashni tartibga soluvchi qoidalar mavjud emas.
Yaqin Sharq va Shimoliy Afrika mintaqasida Birlashgan Arab Amirliklari masofadan ishlashga oid qonunchilikka ega yagona mamlakat hisoblanadi. Ayni paytda mintaqaning hech bir mamlakatida moslashuvchan ish vaqti qonunchilik bilan tartibga solinmagan.
Saharadan janubdagi Afrika mamlakatlarida Gvineya-Bisau va Mavrikiy moslashuvchan ish vaqtiga oid qonunlarni qabul qilgan. Biroq masofadan ishlashni faqat Gvineya-Bisau tartibga soladi va shu bilan mintaqada moslashuvchan bandlikning har ikki shakli qonunchilikda mustahkamlangan yagona mamlakat hisoblanadi.
Sharqiy Osiyo va Tinch okeani mintaqasida faqat Malayziya, Tailand va Vetnamda moslashuvchan ish vaqti hamda masofadan ishlash qonunchilik bilan tartibga solingan. Shu bilan birga, Mo‘g‘uliston va Filippinda faqat masofadan ishlashga oid qonunchilik mavjud.
Janubiy Osiyo mintaqasida hozirgi vaqtga qadar moslashuvchan bandlik shakllarini na moslashuvchan ish vaqtini, na masofadan ishlashni tartibga soluvchi birorta ham qonun qabul qilinmagan.
Women, Business and the Law loyihasi ma’lumotlari shuni ko‘rsatadiki, so‘nggi yillarda, ayniqsa, COVID-19 pandemiyasiga javob sifatida moslashuvchan bandlik shakllariga oid qonunchilik sezilarli darajada kengayganiga qaramasdan, bu sohadagi rivojlanish hali ham notekis va to‘liq shakllanmagan holda qolmoqda.
Aniq huquqiy va institutsional asoslar mavjud bo‘lmagan sharoitda moslashuvchan bandlik ko‘pincha huquq emas, balki amaliyot sifatida qolib ketadi. U ish beruvchining qaroriga bog‘liq bo‘lib qoladi, ko‘plab sohalarda qo‘llanilmaydi va ko‘p hollarda undan eng ko‘p manfaat ko‘rishi mumkin bo‘lgan ayollar uchun ham amalda mavjud bo‘lmaydi. Aksincha, moslashuvchan bandlik shakllarini qonunchilikda mustahkamlayotgan mamlakatlar mehnat bozorida ishtirok etishdagi gender tafovutlarni qisqartirishga, oilaviy va parvarish bilan bog‘liq majburiyatlarni bajarishni qo‘llab-quvvatlashga hamda munosib mehnat imkoniyatlaridan adolatli foydalanish uchun sharoit yaratishga xizmat qiladi.
Manba — The WB
Izoh qoldirish