Янги Ўзбекистоннинг тараққиёт стратегияси – билимга асосланган иқтисодиёт архитектураси пойдевори

Янги Ўзбекистоннинг тараққиёт стратегияси – билимга асосланган иқтисодиёт архитектураси пойдевори

Билимга асосланган иқтисодиётга ўтиш жаҳон иқтисодиётида янги тенденция ҳисобланиб, бунда капитал ва табиий ресурслар ишлаб чиқаришнинг фақат ягона омили бўлмайди ва асосий ресурс сифатида билимлар билан тўлдирилади. Инсон капитали ҳар қандай вақтда иқтисодий тизимда мавжуд бўлган асосий капиталнинг стратегик таркибий қисми ҳисобланади. Бу айниқса, паст технологик жиҳатдан рақобатбардош бўлмаган иқтисодиёт, хомашё, табиий ресурсларга эга ва уларга тобе бўлган ривожланаётган мамлакатлар учун зарурдир.

Ўзбекистонда Ҳаракатлар стратегияси қисқа муддатда жамият ҳаётини тубдан янгилаш ва барча соҳаларда муҳим ислоҳотларни амалга оширишга хизмат қилди. Унинг мантиқий давоми бўлган Янги Ўзбекистоннинг 2022–2026 йилларга мўлжалланган тараққиёт стратегиясида эркин бозор иқтисодиёти тамойилларига ўтиш, шу жумладан, хусусий мулк ҳуқуқининг мустаҳкам базасини яратиш, давлат тасарруфидаги мулкни хусусийлаштириш, тадбиркорликни ривожлантириш, давлат аралашувини камайтириш, рақобат муҳитини яратиш, ташқи савдони эркинлаштириш ва қонун устуворлигини – қонунчилик инфорсментини таъминлаш ва таълим сифатини ошириш асосида инсон манфаатлари, аҳоли фаровонлигига эришиш мақсади белгиланган.

Тараққиёт стратегиясида ушбу мақсадга эришишнинг бош омили сифатида инсон капиталини ривожлантириш, меҳнат бозорида рақобатбардош инсон ресурсларини шакллантириш ҳисобланади. Инсон капитали – бу инсонларнинг ҳаёти давомида тўплаган билимлари, кўникмалари ва соғлиғи бўлиб, улар жамият манфаати учун ўз имконият, қобилиятларини рўёбга чиқариш имконини беради.

Шу нуқтаи-назардан таълим инсон капиталини шакллантиришнинг асосий омили сифатида иқтисодий ривожланишга бевосита ва билвосита таъсир кўрсатади. Шу сабабли, таълимга эътибор эркин, мустақил фикрлай оладиган, меҳнат бозорининг юқори талабларига жавоб бера оладиган янги авлодни шакллантиришни талаб қилади.

Ўзбекистоннинг тараққиёт стратегиясида, жумладан:

- 2026 йилда 3-6 ёшдаги болаларнинг мактабгача таълим билан қамраб олиниши даражасини 80 фоизга етказиш (2016 йилда – 24 фоиз, 2021 йилда – 62 фоиз ташкил қилган) ҳамда мактабгача таълим хизматлари кўрсатувчи хусусий муассасаларни кўпайтириш;

- янги мактаблар қуриш, хусусий мактабларни кўпайтириш, таълим сифатини оширишни назарда тутувчи миллий дастурни ишлаб чиқиш, таълим хизматлари кўрсатувчи нодавлат муассасаларни кенгайтириш;

- 2026 йилда олий таълим билан қамров даражасини 50 фоизга етказиш (2016 йилда – 9 фоиз, 2021 йилда – 28 фоизни ташкил қилган) вазифалари белгиланган. Мисол учун, бу кўрсаткич Корея Республикасида – 95%, Туркияда – 94%, Японияда – 81%, Россияда – 79%, Қозоғистонда – 46%, Хитойда – 39% ни ташкил қилади.

Таълим сифатини халқаро стандартларга мослаш ва 2026 йилга қадар 10 та салоҳиятли олий таълим муассасасини, шу жумладан Ўзбекистон Миллий университети ва Самарқанд давлат университетини биринчи 500 та ўриндаги халқаро эътироф этилган ташкилотлар (Quacquarelli Symonds World University Rankings – QS, Times Нigher Education – TНE) қаторига киритиш вазифаси белгиланган.

Шунингдек, Ўзбекистон Республикаси олий таълим тизимини 2030 йилгача ривожлантириш концепциясида белгиланган вазифаларни амалга ошириш доирасида олий таълим муассасаларига академик, ташкилий-бошқарув ва молиявий мустақиллик ваколатлари берилди.

Бунинг асосий мақсади уларнинг фаолиятида давлат-маъмурий бошқарувини кескин камайтириш, соҳада коррупция ва бюрократик омилларни бартараф этиш, шаффофликни таъминлаш, ўқув-илмий жараёнларни, таълим сифатини халқаро стандартларга мослаш, иннновацияларни жадал киритиш, кредит-модуль тизимига ўтиш, меҳнат бозоридаги ўзгаришлар ва таълим ўртасидаги интеграцияга эришиш, халқаро ҳамкорлик ҳамда олий таълим муассасалари маблағларидан оқилона, самарали фойдаланишда шахсий жавобгарликни муассаса раҳбарлари зиммасига юклаш каби муҳим вазифалар ҳисобланади.

Олий таълим муассасалари ўқув дастурлари, ўқув режаларини таълим стандартлари асосида тасдиқлаш, таълим йўналишлари ва мутахассисликлари, таълим олиш шакли ва ўқиш давомийлиги муддатларини белгилаш, магистратура босқичида таълимнинг сиртқи, масофавий ва кечки шаклларини жорий этиш, меҳнат бозоридаги эҳтиёждан келиб чиқиб, янги таълим йўналишлари ва мутахассисликларни очиш, истемолчиларнинг талаби бўлмаган амалдаги таълим йўналишлари ҳамда мутахассисликларни тугатиш, тўлов-контракт асосида ўқитиш қийматини белгилаш ва бошқа ваколатларни тўлалигича бериш.

Ўзбекистонда иқтисодиётга демографик босимнинг юқорилиги, ҳар йили 600 мингдан ортиқ ёшларнинг меҳнат бозорига кириб келиши, унинг профицитини белгилайди ва аҳоли бандлигига кўмаклашиш, янги иш жойларини яратиш, халқаро стандартлар асосида касб-ҳунар ва олий таълим билан таъминлаш масаласи тобора долзарб вазифага айланади.

Биз одатда, меҳнатга лаёқатли бўлган аҳоли гуруҳини меҳнат ресурслари деб атаймиз. Бироқ, аксарият ривожланган мамлакатлар инсон салоҳияти, инсон капиталини иқтисодиёт тараққиётининг бош омили сифатида инсон ресурсларини ривожлантиришга катта маблағ ажратишади. Чунки ишлаб чиқаришдаги технологик сифат ўзгаришлар, АКТ, интернетнинг жамият ҳаёти ва иқтисодиётнинг барча соҳаларига кенг татбиқ этилиши, иқтисодиётни рақамлаштириш, иқтисодиётнинг рақобатбардошлигини таъминлаш ва инновацион маҳсулотларни яратиш учун инсон ресурсларини ривожлантиришни тақозо этади.

Агар, меҳнат ресурслари мажозий маънода “хомашё”, “олмос” бўлса, инсон ресурслари эса “тайёр маҳсулот”, “бриллиант”, яъни кенг маънода меҳнат бозорида рақобатбардош бўлган билим, малака ва кўникмага эга, доим ўз устида ишлайдиган, юқори қўшилган қиймат яратадиган ҳамда ўзининг ва жамият эҳтиёжларини қондира оладиган инсон капиталини мужассам этган ресурсдир.

Шунинг учун инсон ресурсларининг доим рақобатбардош бўлишлари учун таълим сиёсатининг устувор йўналишларидан бўлган касб-ҳунар таълими ва касбга тайёрлаш (Vocational Educational Training, VET) ва узлуксиз таълимни (Lifelong Learning) ривожлантиришнинг фуқаро ва корхона учун манфаатли ва жозибадор тизимини яратиш лозим. Узлуксиз таълим (бутун умр давомида) – бу шахсий ёки касбий сабабларга кўра доимий, ихтиёрий ва мотивацияланган ҳолда билим олишга интилишдир. Бу шахснинг рақобатбардошлиги ва ишга жойлашиши учун муҳим, шунингдек, ижтимоий интеграция, фаол фуқаролик ва шахсий ривожланишни оширади.

Ҳозирга келиб, аввалгидек олий таълим даражасини олишгина кифоя қилмайди. Ўрта мактаб, бакалавр, магистр даражаси, фалсафа доктори (PhD) ва фан доктори (DSc) ҳам етарли эмас. Энди ҳар бир инсон узлуксиз таълим ва малакасани ошириб бориши учун масъулдир. Чунки бу кўникмалар мазмуни доим ўзгариб боради.

Тўртинчи саноат инқилоби, технологик такомиллашув ва шу каби бошқа ўзгаришлар миқдорий ва сифат жиҳатдан инсон ресурсларини барқарор тайёрлаш учун касбий таълим ва ўқитишнинг янги парадигмасини талаб қилади. Шунинг учун, келажакда меҳнат бозоридаги ўзгаришлар ва ҳатто янги талаб қилинадиган малакалар туфайли касб-ҳунар таълими ва таълим соҳасидаги миллий сиёсатни режалаштириш ва амалга оширишни қўллаб-қувватлаш ҳар қачонгидан ҳам муҳимроқдир.

Ҳозирги кунда ривожланган мамлакатлар ялпи ички маҳсулотининг 50 фоиздан ортиғини “билимга асосланган иқтисодиёт” ташкил қилиб, иқтисодий ўсишнинг драйвери сифатида юқори технологик, инновацион маҳсулот ва хизматларни ишлаб чиқармоқда. Бунга сабаб уларнинг инсон ресурсларини ривожлантириш ва билимга киритилган инвестицияларнинг энг катта фойда ва натижа беришида кўришимиз мумкин.

Жаҳон тажрибаси олий маълумотли бўлганларнинг кўпроқ даромад топаётганини кўрсатмоқда. Жумладан, Янги Зеландия Таълим вазирлиги томонидан ўтказилган тадқиқотга кўра, олий маълумотлилар ўрта мактаб битирувчиларига қараганда соатига 7 доллар кўпроқ маош олишини ҳамда АҚШ Статистика бюроси томонидан ўтказилган сўров натижалари ўрта мактаб битирувчилари билан солиштирганда олий таълим муассасалари битирувчиларининг маоши 1,7 баробар, магистр даражасига эга бўлганларники 2,1 баробар, фалсафа доктори даражасига эга бўлганларники эса 3,1 баробар кўп эканлигини исботлаган.

Yale тиббиёт мактаби ва Alabama-Birmingham университети ўтказган тадқиқотлар маълумот даражаси юқори бўлганларнинг умр кўриш ва соғлом бўлишларига катта таъсири қилишини ва ушбу кўрсаткич ўртача АҚШда эркаклар учун 15%, Данияда аёллар учун 40% ташкил этишини кўрсатди.

Олий маълумот талабаларни ўз имкониятларини тўлиқ очишга, ҳаёт ҳақидаги билимларни ривожлантиришга, мартаба ўсишининг кўмаклашишга, фуқаролик масъулиятини сингдиришга ундайди ва ҳуқуқий онг ва ҳуқуқий маданиятни шакллантиради.

Олий таълимга эга бўлишнинг юқори даражаси меҳнат бозорида барқарорликни таъминлашга ва ишсизлик, ташқи меҳнат миграцияси, норасмий меҳнат билан бандлик, қонунбузарлик ва камбағаллик кўламини (Ўзбекистонда камбағаллик кўрсаткичида олий маълумотга эга бўлганлар – 6,7% ташкил қилган) кескин камайтиришга кўмак беради (1-жадвал).

1-жадвал. Ўзбекистон Республикаси меҳнат бозорида таълим даражаси бўйича асосий кўрсаткичлар, 2020 йил (минг киши)

Жами сони

шу жумладан

ўрта маълумот

ўрта-махсус маълумот

олий маълумот

киши

%

киши

%

киши

%

Жами бандлар

13 236,4

3 649,6

26,4

7 186,7

55,4

2 400,1

18,2

Чет элга ишлаш учун кетганлар

1 838,2

688,8

36,6

1 101,8

60,3

47,6

3,1

Ишга жойлашишга муҳтожлар

1 561,1

449,9

28,3

910,5

58,9

200,7

12,8

Норасмий меҳнат билан бандлар

5 654,5

2031,3

35,9

2952,2

52,9

671,0

11,9

Ўзбекистонда олий маълумотли бўлганларнинг меҳнат бозорида иштирок этиш даражаси ва мобиллиги юқори ва уларнинг фаол ҳаёт даври одатда бошқаларга қараганда кўпроқ. Олий таълим келажаги ва инновацион ривожланишни бир-биридан ажратиб бўлмайди. Чунки мамлакатнинг фаровон, адолатли ва барқарор бўлиши олий таълимнинг иқтисодий, ижтимоий, сиёсий ва экологик интеллектуал инфратузилмага айланишини талаб қилади. Бу келгуси ўн йилликда барқарор ривожланиш мақсадларига эришиш учун раҳбар, ўқитувчи, тиббиёт ходимлари, олим, тадқиқотчи ва бошқа истеъдодларнинг кейинги авлодини тарбиялаш учун масъул бўлган барча муассасалардир.

Олий таълимга қаратилган ҳар қандай тежамкорлик инсон ва жамият учун улкан салбий оқибатларга олиб келади. Шунинг учун олий таълимни иқтисодий ва ижтимоий ривожланишнинг асосий омили деб қабул қилишимиз ва уни янада инклюзивлигини таъминлаш ҳамда узлуксиз таълимни яратиш ҳисобига барқарор янгиланишлар катализатори сифатидаги парадигмани ўзгартириш лозим.

Шу ўринда, Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2022 йил 7 мартдаги “Оила ва хотин-қизларни тизимли қўллаб-қувватлашга доир ишларни янада жадаллаштириш чора-тадбирлари тўғрисида” ги ПФ-87-сон Фармонининг қабул қилиниши аёлларнинг жамият ҳаётида фаол иштирок этишлари, гендер тенгликни таъминлаш ва Янги Ўзбекистонни барпо этишларида муҳим аҳамиятга эга. Мамлакат иқтисодий, сиёсий ва ижтимоий ҳаётининг барча соҳаларида хотин-қизлар фаоллигини оширишга қаратилган эътиборнинг Ўзбекистонда аёлларга бўлган эътиборнинг юқорилиги, инсонпарвар аксарият ривожланган давлатлар учун ҳам ибратли мисол бўла олади. Чунки қайси давлатда аёлга эътибор, ҳурмат юқори бўлса ўша жамиятнинг тараққиёти, барқарорлиги, фаровонлиги ва келажаги мустаҳкамдир.

Жумладан, ушбу ҳужжатда 2022/2023 ўқув йилидан бошлаб:

- олий таълим муассасалари, техникум ва коллежларда, шу жумладан сиртқи ва кечки таълим шаклида ўқиётган хотин-қизларнинг таълим контрактларини тўлаш учун 7 йил муддатга фоизсиз таълим кредитларини ажратиш;

- давлат олий таълим муассасаларининг магистратура босқичида ўқиётган барча хотин-қизларнинг контракт тўловларини давлат бюджетидан қоплаб бериш;

- ҳар йили вилоятлар ва Тошкент шаҳар ҳокимликлари томонидан 150 нафар ижтимоий эҳтиёжманд оила вакиллари, етим ёки ота-онасининг қарамоғидан маҳрум бўлган талаба хотин-қизларнинг таълим контрактларини маҳаллий бюджет ҳисобидан қоплаб бериш;

- давлат илмий ташкилотлари ёки олий таълим муассасалари докторантурасига хотин-қизлар учун ҳар йили камида 300 тадан мақсадли квота ажратиб бориш, уларнинг бандлиги, тадбиркорлигига кўмаклашиш, касбий кўникмаларини ошириш, уй-жой билан таъминлашга кредит ажаратиш ва бошқа кўплаб имтиёз ва чора-тадбирлар белгиланган.

Шу ўринда айтиш жоизки, ўғил болага берилган таълим – бу бир одамга, қиз болага берилган таълим эса бутун бир халққа берилган таълим ҳисобланади. Олий таълимни доимо барқарор ривожланиш ва фаровонликка эришишнинг энг муҳим асосий омилларидан деб кўриш мумкин (1-расм).

1-расм. Олий таълим келажаги ва янги парадигмаси

Европа Кенгаши олий таълимнинг тўртта мақсадини белгилаган: барқарор бандлик, талабаларни фаол фуқаро бўлишга тайёрлаш, шахсий ривожланиш ҳамда тадқиқот ва инновацияларни рағбатлантириш орқали кенг илғор билимлар базасини яратиш.

Рақамли иқтисодиётнинг ривожланиши меҳнат бозори ва инсон капиталида сифат ўзгаришларига ва янги ижтимоий–иқтисодий парадигманинг шаклланишига олиб келди. Инсон капиталининг ривожланиши аҳоли турмуш даражасининг ўсишига сезиларли даражада таъсир қилади ва мамлакат тараққиёти даражасини белгилаб берувчи энг муҳим кўрсаткичлардан биридир. Инсон капиталини ривожлантириш инсон, оила ва давлатнинг ҳам вазифасидир, чунки узоқ муддатли истиқболда бу барча микро ва макроиқтисодий кўрсаткичларнинг яхшиланишига олиб келади.

Халқаро таққослаш амалиётида ҳар йили инсон капиталининг миқдорий параметрларини ўз ичига олган “Инсон тараққиёти индекси” (Human Development Index) ҳисоблаб чиқилади. Америкалик олим, иқтисод бўйича Нобел мукофоти олган Р. Лукаснинг фикрича, миллий иқтисодиёт рақобатбардошлигининг асосий кўрсаткичи сифатида меҳнат унумдорлигини ошириш, биринчи навбатда, жисмоний капиталга эмас, балки инсонга қўйилган инвестициялар билан боғлиқ.

Шахсга инвестиция қилиш билим, тажриба, ишлаб чиқариш ва бошқарув кўникмаларини алмашиш, шунингдек, синергик самара яратиб, олий таълим ва маданият стандартларини ишлаб чиқиш орқали ушбу ходимнинг ва бошқаларнинг ҳам иш самарадорлигини оширади.

Шу ўринда, Тараққиёт стратегиясида 2026 йилга қадар малакали ўқитувчи ва шифокорларнинг ойлик маошларини босқичма-босқич 1 000 АҚШ доллари эквивалентига етказиш инсон капиталини, жамият келажагини шакллантиришга масъул бўлган соҳа вакиллари меҳнатини муносиб қадрлаш ва эътибордир.

Таҳлиллар шуни кўрсатадики, инсон капиталини ривожлантириш Ўзбекистоннинг билимга асосланган иқтисодиётни барпо этиши ва мамлакатимиз рақобатбардошлигини таъминлашда асосий омили ҳисобланади ва инсон ресурсларини олий таълим билан қамраб олиниш даражаси, таълим сифатини ошириш муҳим аҳамиятга эга. Чунки, олий таълим муассасалари бутун дунёда нуфузли муассаса ҳисобланиб, билимга асосланган глобал иқтисодиётлар учун ўсишнинг асосий двигатели бўлиб хизмат қилади. Улар янги ғоялар ва кашфиётлар, жумладан, технологик тараққиёт манбаси сифатида ривожланишнинг катализаторлари ҳисобланади.

Олий таълим битирувчиларни нафақат каръера имкониятларини излашда билим ва кўникмалар билан таъминлайди балки ҳозирги тез ва шиддатли ўзгараётган шароитда асосланган қарорлар қабул қилиш ва унинг оқибатларини тушуниб етишда ҳал қилувчи роль ўйнайди.

Билимга асосланган иқтисодиётни қуриш кўплаб ривожланиш самараларини беради. Бу АКТни ўрганиш, алмашиш ва фойдаланиш орқали таълим сифатининг юқори даражасига ва жамиятда билим олиш ва бойлик яратиш, рақамли иқтисодиётга ўтиш имкониятларини оширади. Бундан ташқари, у инновацион ташаббусларни илгари суриш орқали технологик инфратузилма ва инновацион имкониятларни ривожлантиради ҳамда даромадларни оширади.

Шунингдек, такомиллаштирилган технологиялар натижасида соғлиқни сақлаш хизматлари сифатини оширади, билим талаб қиладиган соҳаларда ходимларнинг малакасини ривожлантирувчи узлуксиз таълим механизмларини ёйиш орқали таълимда самарадорликни оширади ва экологик барқарорликка эришилади.

Ҳозирги кунда олий таълим жамиятнинг интеллектуал ва ишлаб чиқарувчи кучларини ярататидан, халқимизнинг маънавий маданиятини ривожлантиришнинг ҳал қилувчи омилларидан бири келажакдаги муваффақиятлар гаровидир.

Таълим тизимини ислоҳ қилиш мамлакат тараққиётига қаратилган саъй-ҳаракатларнинг ажралмас қисми холос. Буни кенгроқ маънода ва иқтисодий маданий, ижтимоий ислоҳотлар доирасида инсон ресурсларидан самарали фойдаланишга қаратилган иқтисодий фаолликни ошириш, меҳнат маданиятини жорий этиш, ижтимоий билимларни кенгайтириш билан боғлиқ кўриш зарур.

Олий таълимни ривожлантириш пировард натижада бутун жамиятни демократлаштириш ва олий таълим муассасаларида ўқиш имкониятини кенгайтиришни ўз ичига олади. Имкониятларни кенгайтириш нафақат ўқувчилар сонининг кўпайишини, балки тўлов қобилияти кам бўлган талабаларнинг сифатли таълим олиши ва тўлиқ таълим олиш имкониятларини оширишни ҳам англатади.

Олий таълимни креатив ва тизимли фикрлайдиган, мустақил қарор қабул қила оладиган мутахассислар тайёрлаш, унинг қамрови ва олий таълим олиш имкониятини кенгайтириш, сифатини халқаро стандартларга мослаш, олий таълим муассасаларининг илм-фан, таълим ва ишлаб чиқариш интеграцияси, халқаро академик мобиллик ва ҳамкорликни йўлга қўйиш учун қуйидаги чора-тадбирларни амалга ошириш мақсадга мувофиқ:

  1. Олий таълим муассасаларини инсон ва жамиятни трансформацияловчи инсон, жамият ва мамлакат фаровонлигини таъминлашга хизмат қилувчи институтлар сифатида шакллантириш.
  2. Меҳнат бозорида реал талабга эга бўлган йўналиш ва мутахассисликлар бўйича талабаларни тайёрлаш, талабалар амалиётини самарали таўкил қилиш ва замонваий ўқув адабиётлар билан таъминлаш.
  3. Академик дастурлар ва ўқув фанларини иқтисодиётдаги ва илм-фандаги ўзгаришлар асосида мунтазам янгилаб бориш. Олий таълим муассасаларини ихтисослашган ўқув фанларини тақдим этувчи университетлардан инновациялар масканига айлантириш керак. Талабаларни барқарорлик билан боғлиқ муаммоларнинг мураккаблигини ҳал қилиш, уларга барқарорлик учун тафаккур ва асосий компетенциялар: тизимли фикрлаш, истиқболни кўра билиш қобилияти, меъёрий компетенция, стратегик компетенция, фанлараро ҳамкорлик, танқидий фикрлаш, ижодкорлик, ўз-ўзини англаш, интеграциялашган муаммоларни ҳал қилиш қобилиятига тайёрлаш.
  4. Олий таълим муассасаларининг рейтингини ошириш, академик ва ташкилий-бошқарув ҳамда молиявий мустақиллигини амалиётда самарали қўллаш учун бугунги кун талабига жавоб бера оладиган ҳақиқий менежерлик қобилиятига эга бўлган илм вакилларини, шу жумладан илғор хорижий мамлакатлар мутахассисларини жалб этиш зарур.

БеҳзодТагаев и.ф.д.

Абдуваҳоб Умаров доц, и.ф.н.

Ўзбекистон Миллий Университети

Мақолани улашинг

Ўхшаш янгиликлар