Ko‘chmas mulkni qayta baholash

Ko‘chmas mulkni qayta baholash

2020 yil 3 dekabrda O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining "Resurs soliqlari va mol-mulk solig‘ini yanada takomillashtirish to‘g‘risida"gi farmoni qabul qilindi. Farmonda 2021-2024 yillar mobaynida mol-mulk va yer soliqlarini ko‘chmas mulk (bino, inshoot va yer uchastkalari) ob’yektlarining bozor bahosiga yaqin bo‘lgan kadastr qiymati asosida hisoblash tizimini bosqichma-bosqich joriy etish nazarda tutilgan.

Shuningdek, respublikaning «tajriba-sinov» hududlarida (Toshkent viloyatining Mirzo-Ulug‘bek tumani, Toshkent viloyatining Bo‘stonliq tumani, Buxoro viloyatining Navoiy va Romitan tumani) zarur hollarda xorijlik ekspertlarni jalb etgan holda ushbu xarajatlarni aniqlash bo‘yicha tajriba o‘tkaziladi.

Ko‘zda tutilgan chora-tadbirlarning ahamiyati shundaki, jismoniy shaxslarning mol-mulk solig‘ini hisoblash uchun olinadigan ko‘chmas mulk ob’yektlarining joriy kadastr qiymati bozor qiymatidan ancha past. Aslida, bu 1991 yildagi ob’yektlarini qurish vaqtida materiallar qiymati, amortizatsiya koeffitsiyenti va tuzatish koeffitsiyentlariga ko‘paytiriladi. Joriy kadastr qiymatini hisoblashda uyning joylashishi, infratuzilmaning mavjudligi, ko‘kalamzorlashtirish, ob’yekt sinfi va boshqa ko‘pgina bozor ko‘rsatkichlari hisobga olinmaydi.

Joriy baholash mexanizmi ko‘ra, markazda yoki metro yaqinida va shahar chekkasida bir yilda qurilgan bir xonali uyning teng maydoni xarajati bir xil. Aslida, ko‘chmas mulk bozorida xonadonlar narxi ularning joylashishiga qarab katta farq qiladi. Masalan, Toshkent shahri markazida joylashgan ko‘chmas mulk ob’yektlarining joriy kadastr qiymatining haqiqiy bozor narxi 4 baravargacha, shahar chekkasida esa 2 baravargacha qimmat.

2018 yilda jismoniy shaxslarga tegishli bo‘lgan mol-mulk ob’yektlarini ularning kadastr qiymatidan kelib chiqqan holda (2018 yildan boshlab inventarizatsiya qiymatidan voz kechish) soliqqa tortish bo‘yicha qabul qilingan chora-tadbirlar ko‘chmas mulk ob’yektlarining soliq bazasini 6,3 barobar oshirish imkonini berdi (kadastr qiymati joriy etilgan taqdirda ham jismoniy shaxslarning mol-mulkiga solinadigan soliq stavkasi kamaytirildi).

Shunday qilib, 2021 yil boshida turar-joy ko‘chmas mulk ob’yektlari soni 7,830 ming ob’yektni (2018 – yil uchun-6,492 ming ob’yekt) tashkil etdi.

Shu bilan birga, Toshkent shahrida 50% ga yaqin ob’yektlarning kadastr qiymati 50-100 mln. so‘m, 23%-50 mln. so‘mgacha va 30% - 100 mln. so‘mga tushirilgan ko‘chmas mulk ob’yektlari hissasiga to‘g‘ri keladi.

Biroq, joriy kadastr qiymati ob’yektning haqiqiy qiymatiga mos kelmaydi va ijtimoiy nuqtai nazardan adolatsizdir. Bozor qiymati esa yuqoridagi barcha omillarni hisobga olgan holda ko‘chmas mulkni to‘liqroq baholash imkonini beradi va mohiyatan har bir ob’yektning o‘ziga xos xususiyatlarini hisobga olgan holda yanada adolatli bo‘ladi.

Bu yerda ko‘chmas mulk ob’yektlarining joriy kadastr qiymati va bozor qiymati bo‘yicha baholash o‘rtasidagi asosiy farqlar mavjud.

Yangi mexanizmning samaradorligi

Deyarli barcha rivojlangan mamlakatlarda ko‘chmas mulkni soliqqa tortish uning kadastr qiymati asosida amalga oshirilib, bozor ma’lumotlari va ko‘chmas mulk bozorining ma’lum bir sanadagi holatiga qarab belgilanadi. Bunday tizim yanada progressiv va samaralidir.

Ko‘chmas mulk ob’yektlarining bozor qiymatiga yaqin bo‘lgan soliqqa tortilishi shuni ko‘rsatadiki, agar stavkalar teng bo‘lsa, qimmatroq ob’yekt uchun katta miqdordagi soliq olinadi va kadastr (bozor qiymati asosida emas) yoki balans qiymati har doim ham ob’yektning haqiqiy qiymatini aks ettirmaydi, bu ayniqsa, rivojlanmagan bozorlarda seziladi.

Ko‘chmas mulk soliqlarining o‘rtacha daromadlari rivojlanayotgan va iqtisodiyoti rivojlangan ko‘plab mamlakatlarning o‘ziga xos xususiyati hisoblanadi. Biroq, global tendensiya ushbu manbadan soliq tushumlarining o‘sishi hisoblanadi. Mol-mulk solig‘i tushumlarining o‘sishi ancha kamtarona bo‘lishi mumkin bo‘lsa-da, ko‘pgina mamlakatlarda soliq tushumlari mahalliy hokimiyat organlari uchun juda muhim daromad manbaidir.

Mol-mulk solig‘i va yer solig‘ini isloh qilish soliq siyosatida muhim ustuvor ahamiyat kasb etadi, chunki daromadlarning foydalanilmagan salohiyatini, shu jumladan, yukini qayta taqsimlab olish va hududlarni bosqichma-bosqich rivojlantirish orqali hisobga olinadi. Hududlarda infratuzilmaning rivojlanishi mol-mulkni soliqqa tortishdan olinadigan soliq tushumlarini yanada oshiradi va mahalliy byudjet daromadlarining o‘sishiga, jumladan, tuman (shahar) infratuzilmasini yanada rivojlantirishga salmoqli hissa qo‘shadi.

Ko‘chmas mulkdan undiriladigan soliqlarning yuqori samaradorligi asosan soliq bazasining barqarorligi bilan bog‘liq. Bu soliqlar boshqalarga qaraganda samaraliroq hisoblanadi, chunki ular resurslar taqsimotiga kamroq ta’sir ko‘rsatadi, xususan, mehnat resurslari, investitsiyalar va innovatsiyalar haqidagi qarorlarga ta’sir ko‘rsatmaydi.

Ko‘chmas mulk solig‘i asosan aholi zimmasiga tushganligi sababli yaxshi mahalliy soliqlar hisoblanadi va ular mahalliy soliq imtiyozlari amalda bo‘lgan darajada ko‘chmas mulkdan foydalanish samaradorligini oshiradi, bu esa yerdan yanada samarali foydalanishni va yangi yerlarni rivojlantirishni rag‘batlantiradi.

Yer va binolarni o‘z ichiga olgan keng soliq bazasini aniqlash bir necha afzalliklarga ega, chunki u haqiqiy bozor qiymatini kamroq buzish bilan soliq stavkalarini sezilarli darajada kamaytirishga imkon beradi, chunki bozorda bitimlarning haqiqiy qiymati yer va binolarni o‘z ichiga oladi. Biroq shuni ta’kidlash lozimki, faqat bir necha mamlakatgina yer solig‘i, bir necha mamlakat esa turli yo‘llar bilan yer va binolardan soliq undiradi.

Mulkni baholash bilan bog‘liq holda, usullar doirasi juda oddiy, maydon va ijara xarajatlaridan foydalanish, faqat bozor qiymatiga asoslangan usullarga asoslangan. Ijara qiymatidan foydalanish, qoida tariqasida, mulkning faqat hozirgi (va, albatta, muqobil bo‘lmagan) foydalanishini aks ettiradi. Ishonchli mol-mulkni soliqqa tortish tizimi haqiqiy bozor qiymati va iqtisodiy o‘sishga muvofiq oshadigan bazaga ega bo‘lgan baholash usuliga asoslangan bo‘lib, u o‘z navbatida muntazam baholashni talab qiladi.

Bozor qiymatiga asoslangan tizim daromad va kapitalning ko‘payishi bo‘yicha maydonga (metr kvadrat ) va ijaraga asoslangan tizimlardan ustun ekanligi to‘g‘risida kelishuv mavjud. Biroq, ko‘pgina mamlakatlarda ko‘chmas mulk bozorining rivojlanmaganligi va bozor qiymati to‘g‘risidagi ma’lumotlarni to‘plash va qo‘llash uchun zarur bo‘lgan ma’muriy imkoniyatlar tufayli qiymatga asoslangan tizimni amalga oshirish mumkin emas.

Kadastr qiymati qo‘llanilishi kerak bo‘lsa, uning bozor qiymati bilan munosabati haqida tushuncha bo‘lishi muhimdir. Xususan, kadastr qiymati bozor qiymatining muayyan foizini ifodalaydi deb hisoblash mumkin.

Bozor qiymatini baholash sotilgan ko‘chmas mulk bo‘yicha haqiqiy sotish bahosiga qanchalik yaqinligini o‘lchash, baholash bozor bahosining 100 foiziga yaqinligini ko‘rsatadi. Ko‘chmas mulk bozorining nomukammalligi sababli, taxmin qilinadigan bozor qiymati bozor narxining 80 foizi miqdorida bo‘lishi mumkin, bu ko‘pincha ko‘rsatiladigan ma’lumotlarning mutlaq aniqligini ta’minlaydigan baholash modellarini ishlab chiqish bilan bog‘liq.

Amalga oshirish jarayonining xususiyatlari

Ko‘chmas mulk ob’yektlarining bozor qiymatiga yaqin bo‘lgan kadastr qiymati asosida mol-mulk solig‘i va yer solig‘ini hisoblash mexanizmini joriy etish ikki bosqichda amalga oshiriladi:

- birinchi etap (2021-2023 yillar) – uy-joy fondining ko‘chmas mulk ob’yektlari (kvartiralar, yakka tartibdagi turar-joy binolari, mamlakat uylari), shuningdek ushbu ob’yektlar egallagan yer uchastkalari uchun;

- ikkinchi etap (2022-2024 yillar) – noturar joydagi ko‘chmas mulkning alohida ob’yektlari, shuningdek, ushbu ob’yektlarni egallagan yer uchastkalari.

O‘tkan 4 yil mobaynida ko‘chmas mulk ob’yektlarini bozor qiymatiga qarab, ya’ni bozorda shakllangan ko‘chmas mulk ob’yektlariga bo‘lgan talab va taklifdan kelib chiqib, ko‘chmas mulk bozori bo‘lmagan chekka hududlarda ob’yektning qurilish qiymati (xarajat usuli) asosida baholash rejalashtirilmoqda.

Islohotlar davrida xalqaro tajribani hisobga olgan holda ko‘chmas mulk ob’yektlarini soliqqa tortishni takomillashtirishga qaratilgan chora-tadbirlar ko‘rib chiqiladi, masalan,:

1. Mulk qiymati uchun soliqsiz asosiy chegarani qo‘llash mumkin (bu tizim, qoida tariqasida, juda katta miqdordagi past qiymatli mulkni o‘z ichiga olmaydi). Bu chora soliq ma’muriyatining umumiy yukini yengillashtiradi va shu bilan birga soliq tushumlarining umumiy holatiga unchalik ta’sir qilmaydi. Bu soliqqa qo‘shimcha progressivlikni qo‘shadi va muhim ijtimoiy oqibatlarga olib kelishi mumkin, chunki kam daromadli shaxslar va oilalar past qiymatli aktivlarga ega bo‘lishadi.

2. Yer uchastkalarini soliqqa tortish uchun asos sifatida bozor baholarini joriy etish bilan bir vaqtda soliq stavkalari advalor (foiz)ga aylantiriladi va stavkalar tuzilishi sezilarli darajada soddalashtiriladi. Faqat bozor qiymatiga asoslangan tizimda soliq stavkasi, asosan, mamlakatdagi barcha ko‘chmas mulk ob’yektlari uchun bir xil bo‘lishi mumkin. Biroq, ko‘pgina mamlakatlarda tabaqalashtirilgan stavkalar, masalan, korxonalar va jismoniy shaxslarga qarashli ko‘chmas mulk uchun, odatda, jismoniy shaxslarga nisbatan korxonalar uchun belgilangan yuqori stavkalar qo‘llaniladi.

3. Islohotlar davomida soliq tushumlarining ko‘payishini ta’minlash rejalashtirilmagan, ya’ni soliq bazasining umumiy o‘sishi soliq stavkasi hajmiga (2018 yilda bo‘lgani kabi) tenglashtiriladi, lekin shu bilan birga, yig‘ilgan summani qayta taqsimlashga erishiladi va soliq ma’muriyati soddalashtiriladi.

Baholashning dastlabki natijalarini olgach, aholi bilan ko‘chmas mulk ob’yektlarini baholash jarayoni, baholash natijalarini ko‘rib chiqish huquqlari va uni jalb etish imkoniyati haqida ma’lumot berish uchun muloqot o‘tkaziladi.

Mamlakatda/Soliq siyosati

Dilshod Sultanov, O‘zbekiston Respublikasi Moliya vaziri o‘rinbosari

«Ekonomicheskoye obozreniye» jurnali №5 (257) 2021

Maqolani ulashing

O'xshash yangiliklar