Камбағалликка қарши курашда давлат харажатлари

Камбағалликка қарши курашда давлат харажатлари

Сўнгги бир неча аср мобайнида жаҳон жамиятининг бутун таркибида катта ўзгаришлар – саноат инқилоблари, ахборот-коммуникация технологиялари соҳасидаги ютуқлар аҳоли ҳаётида тубдан яхшиланишга ҳисса қўшиши керак эди.

Бироқ, бугунги кунгача камбағаллик муаммоси инсониятнинг асосий муаммоларидан бири бўлиб қолмоқда. Рақамларга назар ташлайдиган бўлсак, 2017 йилда, 689 миллион киши кунига 1,9 долладан кам ишлаб топган. Жаҳон банки меъёрларига кўра, бу "ўта камбағаллик"деб таснифланади. Кунига 3,2 ва 5,5 доллар бўлган энг юқори чегараларда дунё аҳолисининг мос равишда 24,1% ва 43,6% камбағалликда эди.

Ўзбекистонда ижтимоий сарф-харажатлар

Молия вазирлигининг маълумотларига кўра, 2007-2019 йиллар даврида ижтимоий соҳа ва аҳолини ижтимоий қўллаб-қувватлаш бўйича харажатларни таҳлил қилайлик. Ушбу мақсадлар учун харажатлар таълим ва ўқиш, соғлиқни сақлаш, маданият, спорт ва илм-фан бўйича харажатларни ҳам ўз ичига олади. Бирламчи маълумотлар абсолют ва номинал қийматлар кўринишида ифодаланганлиги учун улар ўртача истеъмол нархларини ҳисобга олган ҳолда реал йиллик ўсиш суръатларига айлантирилди.

Ўзбекистонда ижтимоий соҳа ва аҳолини ижтимоий қўллаб-қувватлаш бўйича харажатларнинг максимал пасайиши ва уларни тиклашнинг бошланиши 2015 йилда содир бўлди, унда улар бутун давр учун энг кам бўлиб, 2% ни ташкил этди. Кейинги икки йил ичида босқичма-босқич тикланиши 2016 йилда 3% дан 2017 йилда 6 % ташкил этди. 2018 йилдан бери 27% га сезиларли ўтиш ва билинг даврида максимал 2019 йилда 36% ни ташкил этди. Бундай ўсиш 2017 йилда бошланган ислоҳотлар билан боғлиқ бўлиб, унинг вектори 2017-2021 йилларда Ўзбекистонни янада ривожлантириш бўйича ҳаракат стратегиясида белгилаб берилди.

Умуман олганда, 2008 йилдан 2019 йилга қадар ижтимоий соҳага йўналтирилган бюджет харажатларининг таҳлили 2016 йилга қадар аста-секин пасайишни ва ижтимоий соҳанинг барча кичик гуруҳлари учун кейинги муҳим сакрашни кўрсатади. Хусусан, 2016-2019 йилларда ижтимоий соҳа ва аҳолини ижтимоий қўллаб-қувватлаш харажатлари 2,6 баробар, жумладан, таълим 2,4 баробар, соғлиқни сақлаш 2,6 баробар, маданият ва спорт 5,2 баробар ва илм-фан 2,8 баробар ошди.

Ижтимоий таъсирни баҳолаш

Давлат харажатларининг бундай кўпайиши ижтимоий соҳага таъсирини баҳолаш мақсадга мувофиқдир. Камбағаллар тўғрисидаги маълумотлар етарли эмаслиги туфайли давлат харажатларининг камбағалликка таъсирини бевосита баҳолаш қийин. Бироқ, бошқа турли хил индикатив маълумотларнинг мавжудлиги ушбу соҳадаги давлат харажатларининг самарадорлиги ва натижасини билвосита баҳолашга имкон беради.

2016 йилдан 2019 йилга қадар республика бўйлаб мактабгача таълим муассасалари сони 1 830 тага кўпайди ва ушбу муассасалардаги педагог ходимлар ва таълим масканлари сони мос равишда 36,8 минг ва 223,7 мингтага кўпайди. Шу даврда мактабгача таълимнинг 3-6 ёшдаги болалар қамрови 23,8 дан 40% гача (2020 йилда 60%) ошди. Шунингдек, сўнгги йилларда умумтаълим муассасалари сони сезиларли даражада ошди – 2016 йилдаги 9720 тадан 2019 йилда 10090 тага кўпайди ва 49 та янги олий таълим муассалари очилди. 2020 йилда университетларга қабул квоталари 2017 йилга нисбатан 2,5 баробар ошди. Натижада ёшларни олий маълумот билан қамраб олиш шу давр мобайнида 9 дан 25% га ўсди.

Соғлиқни сақлаш соҳаси ҳам ўтган 4 йил давомида ҳар томонлама яхшиланишланиши кузатилди. Касалхона иншоотлари ва койкалари сони мос равишда 99 ва 21,4 мингтага кўпайди. Чақалоқлар ўлими коэффиценти 2017 йилда 11,5 дан 1000 гача, 2020 йилда 8,1 дан 1000 гача ва болалар ўлими 15,4 дан 12,4 гача камайди. Аҳолининг умр кўриш давомийлиги 2017 йилда 73,7 дан 2020 йилда 74,6 гача ўсди. Aҳолининг 100 минг кишига сил касаллиги билан касалланиш даражаси 2016 йилдаги 46,6 дан 2020 йилда 42,4 га камайди.

Хулоса

Ўзбекистоннинг ижтимоий сиёсати давлатнинг келажак тараққиётини таъминлашга қодир ёш авлодни баркамол қилиб тарбиялашга қаратилган. Шу билан бирга, ижтимоий сиёсатнинг мақсади-барча ижтимоий гуруҳларнинг ўз-ўзини англаш учун шароит яратишдир. Ўзбекистонда ижтимоий адолатни мустаҳкамлаш аҳоли турмуш даражаси ва сифатини оширишни кафолатлайди.

Жумладан, юқоридагиларнинг барчасидан келиб чиқиб хулоса қилишимиз мумкинки, камбағалликка қарши курашда давлатнинг роли жуда юқори. Сўнгги йилларда ижтимоий таъминотга давлат харажатлари кўп марта ошди. Давлат харажатларининг самарадорлиги ва натижасини тўла-тўкис баҳолаш юқоридаги маълумотларнинг етарли ва ишончли вақтини талаб қилади. Шунга қарамай, ижтимоий соҳа кўрсаткичларини ўрганиш аҳоли турмуш шароитини яхшилаш йўналишида сезиларли ўзгаришларни кўрсатмоқда.

Таъкидлаш жоизки, янги Ўзбекистон ижтимоий сиёсатининг вақти аллақачон белгилаб қўйилган ва уни амалга ошириш учун барча ресурслардан фойдаланилмоқда. Шу билан бирга, асосий нуқталардан бири жамият эҳтиёжини қондириш даражасига асосланиши лозим бўлган маблағларни ижтимоий соҳага сарфлаш самарадорлигини янада ошириш бўлиб қолмоқда.

Мақолани қуйидаги линк орқали тўлиқ ўқишингиз мумкин.

Ферузбек Давлетов, Иқтисодий тадқиқотлар ва ислоҳотлар маркази

«Экономическое обозрение» журнали №3 (255) 2021


Мақолани улашинг

Ўхшаш янгиликлар