Kambag‘allikka qarshi kurashda davlat xarajatlari

Kambag‘allikka qarshi kurashda davlat xarajatlari

So‘nggi bir necha asr mobaynida jahon jamiyatining butun tarkibida katta o‘zgarishlar – sanoat inqiloblari, axborot-kommunikatsiya texnologiyalari sohasidagi yutuqlar aholi hayotida tubdan yaxshilanishga hissa qo‘shishi kerak edi.

Biroq, bugungi kungacha kambag‘allik muammosi insoniyatning asosiy muammolaridan biri bo‘lib qolmoqda. Raqamlarga nazar tashlaydigan bo‘lsak, 2017 yilda, 689 million kishi kuniga 1,9 dolladan kam ishlab topgan. Jahon banki me’yorlariga ko‘ra, bu "o‘ta kambag‘allik"deb tasniflanadi. Kuniga 3,2 va 5,5 dollar bo‘lgan eng yuqori chegaralarda dunyo aholisining mos ravishda 24,1% va 43,6% kambag‘allikda edi.

O‘zbekistonda ijtimoiy sarf-xarajatlar

Moliya vazirligining ma’lumotlariga ko‘ra, 2007-2019 yillar davrida ijtimoiy soha va aholini ijtimoiy qo‘llab-quvvatlash bo‘yicha xarajatlarni tahlil qilaylik. Ushbu maqsadlar uchun xarajatlar ta’lim va o‘qish, sog‘liqni saqlash, madaniyat, sport va ilm-fan bo‘yicha xarajatlarni ham o‘z ichiga oladi. Birlamchi ma’lumotlar absolyut va nominal qiymatlar ko‘rinishida ifodalanganligi uchun ular o‘rtacha iste’mol narxlarini hisobga olgan holda real yillik o‘sish sur’atlariga aylantirildi.

O‘zbekistonda ijtimoiy soha va aholini ijtimoiy qo‘llab-quvvatlash bo‘yicha xarajatlarning maksimal pasayishi va ularni tiklashning boshlanishi 2015 yilda sodir bo‘ldi, unda ular butun davr uchun eng kam bo‘lib, 2% ni tashkil etdi. Keyingi ikki yil ichida bosqichma-bosqich tiklanishi 2016 yilda 3% dan 2017 yilda 6 % tashkil etdi. 2018 yildan beri 27% ga sezilarli o‘tish va biling davrida maksimal 2019 yilda 36% ni tashkil etdi. Bunday o‘sish 2017 yilda boshlangan islohotlar bilan bog‘liq bo‘lib, uning vektori 2017-2021 yillarda O‘zbekistonni yanada rivojlantirish bo‘yicha harakat strategiyasida belgilab berildi.

Umuman olganda, 2008 yildan 2019 yilga qadar ijtimoiy sohaga yo‘naltirilgan byudjet xarajatlarining tahlili 2016 yilga qadar asta-sekin pasayishni va ijtimoiy sohaning barcha kichik guruhlari uchun keyingi muhim sakrashni ko‘rsatadi. Xususan, 2016-2019 yillarda ijtimoiy soha va aholini ijtimoiy qo‘llab-quvvatlash xarajatlari 2,6 barobar, jumladan, ta’lim 2,4 barobar, sog‘liqni saqlash 2,6 barobar, madaniyat va sport 5,2 barobar va ilm-fan 2,8 barobar oshdi.

Ijtimoiy ta’sirni baholash

Davlat xarajatlarining bunday ko‘payishi ijtimoiy sohaga ta’sirini baholash maqsadga muvofiqdir. Kambag‘allar to‘g‘risidagi ma’lumotlar yetarli emasligi tufayli davlat xarajatlarining kambag‘allikka ta’sirini bevosita baholash qiyin. Biroq, boshqa turli xil indikativ ma’lumotlarning mavjudligi ushbu sohadagi davlat xarajatlarining samaradorligi va natijasini bilvosita baholashga imkon beradi.

2016 yildan 2019 yilga qadar respublika bo‘ylab maktabgacha ta’lim muassasalari soni 1 830 taga ko‘paydi va ushbu muassasalardagi pedagog xodimlar va ta’lim maskanlari soni mos ravishda 36,8 ming va 223,7 mingtaga ko‘paydi. Shu davrda maktabgacha ta’limning 3-6 yoshdagi bolalar qamrovi 23,8 dan 40% gacha (2020 yilda 60%) oshdi. Shuningdek, so‘nggi yillarda umumta’lim muassasalari soni sezilarli darajada oshdi – 2016 yildagi 9720 tadan 2019 yilda 10090 taga ko‘paydi va 49 ta yangi oliy ta’lim muassalari ochildi. 2020 yilda universitetlarga qabul kvotalari 2017 yilga nisbatan 2,5 barobar oshdi. Natijada yoshlarni oliy ma’lumot bilan qamrab olish shu davr mobaynida 9 dan 25% ga o‘sdi.

Sog‘liqni saqlash sohasi ham o‘tgan 4 yil davomida har tomonlama yaxshilanishlanishi kuzatildi. Kasalxona inshootlari va koykalari soni mos ravishda 99 va 21,4 mingtaga ko‘paydi. Chaqaloqlar o‘limi koeffitsenti 2017 yilda 11,5 dan 1000 gacha, 2020 yilda 8,1 dan 1000 gacha va bolalar o‘limi 15,4 dan 12,4 gacha kamaydi. Aholining umr ko‘rish davomiyligi 2017 yilda 73,7 dan 2020 yilda 74,6 gacha o‘sdi. Aholining 100 ming kishiga sil kasalligi bilan kasallanish darajasi 2016 yildagi 46,6 dan 2020 yilda 42,4 ga kamaydi.

Xulosa

O‘zbekistonning ijtimoiy siyosati davlatning kelajak taraqqiyotini ta’minlashga qodir yosh avlodni barkamol qilib tarbiyalashga qaratilgan. Shu bilan birga, ijtimoiy siyosatning maqsadi-barcha ijtimoiy guruhlarning o‘z-o‘zini anglash uchun sharoit yaratishdir. O‘zbekistonda ijtimoiy adolatni mustahkamlash aholi turmush darajasi va sifatini oshirishni kafolatlaydi.

Jumladan, yuqoridagilarning barchasidan kelib chiqib xulosa qilishimiz mumkinki, kambag‘allikka qarshi kurashda davlatning roli juda yuqori. So‘nggi yillarda ijtimoiy ta’minotga davlat xarajatlari ko‘p marta oshdi. Davlat xarajatlarining samaradorligi va natijasini to‘la-to‘kis baholash yuqoridagi ma’lumotlarning yetarli va ishonchli vaqtini talab qiladi. Shunga qaramay, ijtimoiy soha ko‘rsatkichlarini o‘rganish aholi turmush sharoitini yaxshilash yo‘nalishida sezilarli o‘zgarishlarni ko‘rsatmoqda.

Ta’kidlash joizki, yangi O‘zbekiston ijtimoiy siyosatining vaqti allaqachon belgilab qo‘yilgan va uni amalga oshirish uchun barcha resurslardan foydalanilmoqda. Shu bilan birga, asosiy nuqtalardan biri jamiyat ehtiyojini qondirish darajasiga asoslanishi lozim bo‘lgan mablag‘larni ijtimoiy sohaga sarflash samaradorligini yanada oshirish bo‘lib qolmoqda.

Maqolani quyidagi link orqali to‘liq o‘qishingiz mumkin.

Feruzbek Davletov, Iqtisodiy tadqiqotlar va islohotlar markazi

«Ekonomicheskoye obozreniye» jurnali №3 (255) 2021


Maqolani ulashing

O'xshash yangiliklar