Капитални ишлаб чиқаришга йўналтириш: саноат ўсишининг навбатдаги босқичи

Янги қувватлар негизида хомашёни чуқур қайта ишлаш, технологик салоҳиятни ривожлантириш ва маҳаллий корхоналар билан кооперация алоқаларини йўлга қўйиш иқтисодиёт учун муҳим аҳамиятга эга. Ушбу омиллар ягона ишлаб чиқариш занжирига бирлашганда, йирик лойиҳа турдош тармоқлар ривожига туртки бериб, тайёр маҳсулотлар экспортини кенгайтириши мумкин.

Ўзбекистон Республикаси Президенти Шавкат Мирзиёев Учинчи миллий дастурда юқори технологияларга асосланган иқтисодиётни шакллантириш йўлини белгилаб берди. Келгуси ўн йилда 450 миллиард доллар хорижий инвестиция жалб этиш мақсад қилинган. 2030 йилга бориб ялпи ички маҳсулот ҳажмини 300 миллиард долларга етказиш ва саноатда юқори даромадли икки миллионта иш ўрни яратиш кўзда тутилган. Бундай кўламдаги мақсадлар ҳар бир йирик лойиҳадан тармоқ ривожи ва аҳоли фаровонлиги учун сезиларли натижа талаб этади.

Илгари хорижий инвестицияларнинг йиллик ҳажми 2–3 миллиард долларни ташкил этган бўлса, бугунги кунда бу кўрсаткич 40–50 миллиард долларга етмоқда. Ўтган ўн йил давомида Ўзбекистонда 70 дан ортиқ давлатдан жалб этилган 150 миллиард доллардан зиёд хорижий инвестиция ўзлаштирилди. Хитой, Саудия Арабистони ва Бирлашган Араб Амирликлари асосий ҳамкорлар қаторидан ўрин олган.

Асосий инвестициялар энергетика, тоғ-кон ва кимё саноати, қурилиш материаллари ишлаб чиқариш, тўқимачилик ҳамда қишлоқ хўжалигига йўналтирилди. Эндиликда асосий эътибор маҳаллий хомашёни чуқур қайта ишлаш ва тайёр маҳсулот ишлаб чиқаришни кенгайтиришга қаратилмоқда. Кимё, электротехника, машинасозлик, автомобилсозлик, фармацевтика, тўқимачилик ва озиқ-овқат саноати устувор йўналишлар сифатида белгиланган. Ўзбекистонда амалга ошириладиган технологик жараёнлар кўпайгани сари маҳаллий мутахассисларнинг билим ва кўникмаларига талаб ортиб, инвестицияларнинг потенциал самарадорлиги ҳам ошади.

Электротехника тармоғида бу ўзгаришлар аллақачон кўзга ташланмоқда. 2018 йилдан буён тармоқда ишлаб чиқариш ҳажми 4,7 триллион сўмдан 43,1 триллион сўмга етди. Ўзбекистон электротехника маҳсулотлари 65 та давлатга етказиб берилмоқда. Корхоналар юқори кучланишли кабеллар, қуёш панеллари, электромобилларни қувватлаш станциялари ва бошқа маҳсулотлар ишлаб чиқаришни ўзлаштирди. Фойда маржаси паст бўлган маҳсулотлар улуши қисқармоқда. Тармоқнинг кейинги ривожи мисни чуқур қайта ишлаш ва янги турдаги маҳсулотлар ишлаб чиқаришни ўзлаштириш билан боғлиқ.

Кимё саноатида қайта ишлашнинг ривожланиши маҳсулот турларининг кенгайишида намоён бўлмоқда. «Чирчиқ» кимё-индустриал технопарки корхоналари 2025 йилда 60 миллион долларлик 150 дан ортиқ турдаги маҳсулот ишлаб чиқариб, 758 та иш ўрни яратди. Бу турдош тармоқларга маҳсулот етказиб бериш имкониятларини кенгайтирмоқда.

Бекободда қуйиш-прокат мажмуаси фойдаланишга топширилди. Унинг маҳсулотлари автомобилсозлик, махсус техника, технологик ускуналар ва қурилиш материаллари ишлаб чиқариш учун янги имкониятлар яратмоқда. Бундай қувватлар атрофида металлга ишлов бериш, бутловчи қисмлар ишлаб чиқариш ва қўшимча хизматларга талаб шаклланиши мумкин. Ушбу буюртмаларни бажаришда иштирок этиш кичик ва ўрта корхоналарни янги технологиялар ҳамда сифат стандартларини ўзлаштиришга ундайди.

Бугунги кунда инвестициялар умумий ҳажмининг 55 фоизи ҳудудий лойиҳалар ҳиссасига тўғри келмоқда. Ҳар бир вилоят ва туман учун таклифлар хомашё базаси, меҳнат ресурслари, логистика ҳамда мавжуд ишлаб чиқариш қувватларини ҳисобга олган ҳолда шакллантирилмоқда. Бу лойиҳани жойлаштириш ҳудуди ва унинг таркибий қисмларини белгилаш босқичидаёқ муайян ҳудуднинг имкониятларини инобатга олишга хизмат қилади.

Мазкур ёндашув ишга туширилган корхоналарнинг ҳудудлар бўйича тақсимотида ҳам намоён бўлмоқда. 2026 йил август ойида мамлакатимизда саноат ва хизмат кўрсатиш соҳаларида 72 та йирик лойиҳа ишга туширилди. Андижон, Наманган ва Жиззах вилоятларида фаолият бошлаган тўқимачилик, трикотаж ва гилам ишлаб чиқариш корхоналари маҳсулотларини экспортга етказиб беришга мўлжалланган. Самарқанд ва Тошкент вилоятларида эса саноат кооперациясини кенгайтириш ва импорт ўрнини босувчи маҳсулотлар ишлаб чиқаришга хизмат қиладиган металлургия қувватлари фойдаланишга топширилди.

Саноатнинг янгиланиши муҳандислар, технологлар ва ускуналар операторларига қўйиладиган талабларни оширмоқда. Мутахассисларни тайёрлаш янги ишлаб чиқариш қувватларини яратиш билан бир вақтда олиб борилиши лозим. Учинчи миллий дастурда саноатни ривожлантириш мақсадлари билан бир қаторда стартаплар, венчур капитал ва сунъий интеллект йўналишлари ҳам белгиланган. Ушбу йўналишлар маҳаллий ишланмалар яратиш ва меҳнат унумдорлигини ошириш имкониятларини кенгайтиради.

Ўзбекистон учун навбатдаги босқич мамлакат ичидаги саноат алоқаларининг сифати билан боғлиқ. Маҳаллий етказиб берувчилар ва малакали кадрларга таянган йирик лойиҳалар тайёр маҳсулот ишлаб чиқариш ҳамда унинг экспортини кенгайтиришга хизмат қилади. Шу тариқа, капитал жалб этиш ҳудудларда меҳнат унумдорлиги ва аҳоли даромадларини оширишга замин яратади.