Tashqi migratsiya - bugun va erta: tahlil va munosabat

Tashqi migratsiya - bugun va erta: tahlil va munosabat

Bugungi kunda dunyo mamlakatlari tomonidan amalga oshirilayotgan ijtimoiy-siyosiy sohalardagi islohatlar zamirida tashqi mehnat migratsiyasini tartibga solish borasidagi ishlarni takomillashtirish jahon hamjixatligining oldida turgan asosiy vazifalaridan biri sifatida e’tirof etilmoqda.

Asosiy e’tiborli jihatlardan biri shundaki tashqi mehnat migratsiyasida ishtirokchi davlatlar sonining so‘ngi yillarga nisbatan ortishi bugungi kunda ushbu masalaga yanada ko‘proq e’tibor berish zarurligini talab qilmoqda.

Tashqi migratsiya va islohatlar

Tahliliy ma’lumotlar shuni ko‘rsatmoqdaki, migratsiya jarayoni muayyan vaqtlarda kuchayib-pasayish tendensiyasiga ega bo‘lib, ma’lum hudud, mamlakat, mintaqalar ijtimoiy hayotida o‘zining ijobiy, salbiy, kerak bo‘lsa, siyosiy ta’sirini o‘tkazish xususiyatiga ega.

Mazkur masalani tahlil qilishda so‘nggi yillarda O‘zbekistonda tashqi mehnat migratsiyasini tartibga solish borasida keng ko‘lamli islohotlar amalga oshirilmoqda. Mustahkam qonunchilik asoslari yaratilgan holda xorijda mehnat faoliyatini amalga oshiruvchi fuqarolarga ko‘plab imkoniyat va sharoitlar yaratishga e’tibor qaratilmoqda.

Xususan, O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2018 yil 5 iyuldagi “Tashqi mehnat migratsiya tizimini yanada takomillashtirish bo‘yicha qo‘shimcha chora-tadbirlar to‘g‘risida”gi 3839-sonli qarorining qabul qilinishi tashqi mehnat migratsiyasi jarayonlarini tartibga solish, xorijda mehnat faoliyatini amalga oshirish uchun xalqaro shartnomalar tuzish, ularning respublika tashqarisida ish joylariga xavfsiz tarzda yetib borishini ta’minlash uchun qulay shart-sharoitlar yaratish kabi muhim masalalarga e’tibor qaratish lozimligini ko‘rsatmoqda.

Shu o‘rinda ta’kidlash joizki, so‘nggi yillarda davlatimiz tomonidan tashqi mehnat migratsiya siyosatini takomillashtirish va tartibga solish borasida olib borilayotgan chora-tadbirlar zamirida xorijda ishlayotgan fuqarolarga nisbatan munosabat tubdan o‘zgarib, mehnat migrantlari bilan muloqot o‘rnatilmoqda, ularning muammo va ehtiyojlarini o‘rganish hamda hal qilish bo‘yicha yangicha tizimda ishlash joriy qilingan. Jumladan, Bandlik va mehnat munosabatlari vazirligi tomonidan tashqi mehnat migratsiyasida faoliyat olib borayotgan O‘zbekiston fuqorolariga amaliy yordam berish maqsadida xorijda mehnat faoliyatini amalga oshiruvchi shaxslarni qo‘llab-quvvatlash hamda huquq va manfaatlarini himoya qilish jamg‘armasi tashkil etildi.

Bugungi kunda ushbu jamg‘arma mablag‘lari hisobidan mingdan ortiq fuqarolarga yordam ko‘rsatilib, xorijda qiyin ahvolda qolgan mehnat migrantlarini vatanga qaytarish, ularga yuridik yordam berish, jumladan, ish beruvchilar tomonidan to‘lanmagan ish haqlarini undirish bo‘yicha amaliy ishlar olib borilmoqda. Jumladan, ushbu ishlar zamirida mehnat migrantlarining hayoti va sog‘lig‘ini sug‘urtalash, ularning oila a’zolari uchun ipoteka kreditlarini ajratish, vaqtinchalik mehnat faoliyatini amalga oshirish uchun xorijga ketayotgan fuqarolarning transport xarajatlarini subsidiyalash, shuningdek, xorijda ishlamoqchi bo‘lgan shaxslarni talab yuqori bo‘lgan kasblarga o‘qitish, qaytib kelgan mehnat migrantlarining bandligini ta’minlash maqsadida band bo‘lmagan yoshlar va ayollarning kasbga o‘qitish xarajatlarini qoplash uchun ish beruvchilarga subsidiya taqdim etish bo‘yicha keng ko‘lamli loyihalar amalga oshirilmoqda. Ayniqsa, ishsiz aholini kasbga tayyorlashda Koreya xalqaro hamkorlik agentigi (KOICA) tajribasi asosida «Ishga marhamat» monomarkazi hamda uning hududiy filiallari yordamida tashqi mehnat migrantlarini xorijiy tillarga, kasbga va xorijiy mamlakatlar qonunchiligini o‘rgatish bo‘yicha amaliy tizim yaratilgan.

Bundan tashqari, Mehnat vazirligi tomonidan aholining ijtimoiy himoyaga muhtoj qatlamini ishga joylashtirgan ish beruvchilarga ham subsidiyalar berish, tadbirkorlik faoliyatini boshlash istagida bo‘lgan ishsizlarga, shuningdek, shaxsiy tomorqalarini rivojlantirayotganlarga subsidiyalar ajratish va tashqi mehnat migratsiyada faoliyatini to‘xtatgan o‘z-o‘zini band qilgan shaxslarga ularning mehnat stajlarini hisoblash va pensiya huquqini berish, O‘zbekistonlik mehnat migrantlari ko‘p qatnaydigan Rossiya Federatsiyasi va Qozog‘iston Respublikalarining yirik shaharlarida Tashqi mehnat migratsiyasi agentligining vakolatxonalari faoliyati yo‘lga qo‘yilib, ular orqali mehnat migrantlarimizni xorijdagi faoliyatlarini qo‘llab-quvvatlashga qaratilgan chora-tadbirlar amalga oshirilmoqda. Jumladan, mazkur masalalarni o‘rganish va tahlil qilish zamirida so‘nggi yillarda Respublikada tashqi mehnat migratsiyasini tartibga solish borasida olib borilayotgan keng ko‘lamli ishlarning natijalari, muammolari, tashqi mehnat migratsiyada ishtirokchi migrantlarning boshqa davlatlarga mehnat qilish sabablari va kelgusida kutiladigan holatlarga oid tahliliy ma’lumotlar o‘rganilib borilmoqda.

Ushbu tahliliy ma’lumotlar, sohadagi muammoni yechimini topishda respublikamiz tashqi mehnat migratsiyasi jaryonida ishtirokchi mamlakatlar roli, mehnat migrantlarning chet elga borib ishlashning asosiy sabablari, ijtimoiy-demografik tarkibi, mehnat sharoitlari, migratsiya ishtirokchilarining kelgusi rejalari, doimiy yashash joylarida ish topish imkoniyatlarini aniqlash va tahlil qilish zaruratini talab qilmoqda.

Migratsiya xaritasi

O‘rganishlar doirasida amalga oshirilgan tahlillar shuni ko‘rsatmoqdaki, tashqi mehnat migratsiya oqimining xarakatlanish jarayonlarini o‘rganishda respublikamiz misolida so‘nggi uch (2018-2020) yil mobaynida olingan ma’lumotlar tahliliga ko‘ra Rossiya Federatsiyasi mamlakatimiz tashqi mehnat bozorida tashqi mehnat migratsiyasini qabul qiluvchi mamlakatlar reytingida asosiy donor ekanligi kuzatilgan (70%).

Tahlillar jarayoni shuni ko‘rsatmoqdaki, jahon miqyosida koronavirus infeksiyasi tarqalishi natijasida tashqi mehnat bozoriga salbiy ta’sir o‘tkazishiga qaramasdan 2020 yilda migrantlar mehnat qilgan mamlakatlar kesimidagi tahliliy dinamika o‘zgarishsiz qolmoqda.

Xususun, 2018-2020 yillar tahliliga ko‘ra Rossiya Federatsiyasida mehnat faoliyatini olib boruvchilar ko‘rsatgichi 2019 yilga nisbatdan 2020 yilda 4,5 foizga ko‘payganligi bilan deyarli saqlab qolingan. Bu so‘nggi o‘rganilgan ma’lumotlarga asosan jami migrantlarning ¾ qismiga to‘g‘ri kelgan. Bunga asosiy sabab pandemiya davrida aholini ish bilan ta’minlashlashda hukumat tomonidan kechiktirib bo‘lmas chora-tadbirlarini ishlab chiqish qatorida Bandlik va mehnat munosabatlari vazirligi tomonidan asosiy donor davlatlarning tashqi mehnat bozoridagi ehtiyojini qondirish bo‘yicha xamkorlikda olib borilgan amaliy ishlar natijalarining ta’siri kuzatilgan. Shu o‘rinda ma’lumot sifatida aytish mumkinki, Rossiya Federatsiyasida 2000 yillardan boshlab mamlakat aholisi orasida mehnatga layoqatli aholining keskin kamayib borishi kuzatilgan bo‘lib, ushbu kamayish jarayoni 2024 yilda 2020 yilga nisbatdan 1,7 mln kishiga qisqarishi kuzatilgan. Ushbu tahliliy xulosalarga ko‘ra Rossiya Federatsiyasi mehnatga layoqatli aholi balansini tashqi migratsiya hisobidan mo‘’tadillashtirib turishni rejalashtirganligi aniqlangan.

Shuningdek, tahlillarga ko‘ra so‘ngi uch yilda Rossiya Federatsiyasidan deport bo‘lgan migrantlar oqimi Turkiya va Qozog‘iston davlatiga borib mehnat faoliyatini yuritayotganligi aniqlangan. Masalan, 2012 yilda Turkiyadagi mehnat migrantlari o‘rganilgan migrantlarning 0,8 foizni tashkil etgan bo‘lsa, 2019 yilga kelib bu ko‘rsatgich deyarli 10 barobarga ortgan va 7,9 foizni tashkil etgan. 2020 yilda kelib esa bu ko‘rsatgich 8,0 foizga yetgan.

So‘nggi yillarda migrantlar soni keskin ortib borayotgan Turkiya davlatida mehnat qiluvchilar asosan Toshkent shahri (18,0%), Toshkent viloyati (15,0%) va Samarqand (12,8%) viloyatlari fuqarolari hissasiga to‘g‘ri kelgan.

Urf-odatlari va so‘zlashuv tili o‘xshash bo‘lganligi tufayli Qoraqalpog‘iston Respublikasi aholisi odatda Qozog‘iston Respublikasida mehnat qilganligi kuzatilgan va bu borada ushbu davlatda mehnat qilganlar jami ushbu respublikada o‘rganilgan migrantlarning 55,0% tashkil etgan.

Demak 2018-2020 yillar tahlillari shuni ko‘rsatmoqdaki, tashqi migratsiya oqimining xarakatlanishida qabul qiluvchi davlatlar mahalliy aholisining tili, xarakteri va urf-odatlarining yaqinligi alohida ahamiyat kasb etishi kuzatilgan.

Janubiy Koreyaga borib mehnat qilganlarning aksariyat qismi, ya’ni 16,0% Toshkent shahri aholisi bo‘lganligi aniqlandi. O‘rganishlar davomida uzoq xorijga borgan migrantlarning yarmidan ortig‘i katta farq bilan (25,2%) Samarqand viloyati ulushiga to‘g‘ri kelgan.

Tashqi mehnat migratsiya – sabab va omillar

Aniqlangan tahliliy xulosalarga ko‘ra bugungi kunda aholi orasida chet elga borib ishlashning asosiy sabablari misolida doimiy yashash hududlarida iqtisodiy o‘sish darajasining pasligi, joylarda ishga kirish imkoniyatlarining yetishmasligi, kelajakda uy-xo‘jaliklarining oilaviy rejalashtirgan maqsadlari uchun daromadlarning yetmayotganligi sabab bo‘lmoqda. Masalan, OBSE/YuNESKO tomonidan MDH davlatlari misolida tashqi migratsiya jarayonlari o‘rganilganda chet elda mehnat faoliyatini amalga oshirayotgan migrantlarning doimiy yashash hududlarilarida o‘rtacha oylik ish haqi 61,1 AQSh dollarini tashkil etganligi qayd qilingan. Qozog‘istonda mehnat faoliyatini amalga oshirayotgan migrantlarning o‘rtacha oylik ish haqi esa 213,6 AQSh dollari bilan farqlanganligi kuzatilgan.

Xususan, Respublikamiz sharoitida ushbu ma’lumotlarni tahlil qilishda migrantlarning yashash joyida yuqori haq to‘lanadigan ishning yo‘qligi sababli chet elga mehnat qilish uchun ketayotganlar soni 2017 yilga nisbatdan 2018 yilda 22,1 %ga ortgan bo‘lsa, 2019 yil davomida bu tendensiya respublika bo‘yicha deyarli o‘zgarmagan holda 55,5%ni tashkil etganligini kuzatish mumkin.

Aniqlangan davriy dinamikaning o‘zgarish natijalariga ko‘ra bu ko‘rsatgich 2020 yilda 2019 yilga nisbatan 3,6 foizga ortgan va 59,1 foizga yetganligi kuzatilgan. Shuningdek, ishlab chiqarish sohalaridagi iste’mol tovarlari, kommunal, transport, maishiy va boshqa xizmatlarning narxlarini aholi daromadlariga nisbatan tez sur’atlarda oshishi ham bugungi kunda migrantlar sonining ko‘payishiga sabab bo‘lmoqda.

Shu bilan birga o‘rganilgan natijalarga ko‘ra migrantlar orasida to‘y o‘tkazish, o‘y-joy yoki avtomobil sotib olishga pul topish uchun sarmoya to‘plash maqsadida xorijga boruvchilar soni 2018 yilga nisbatan ortishi kuzatilgan. Bu ko‘rsatgich 2018 yil tahliliga nisbatdan 2020 yilda 13,5 foizga ortganligini aniqlangan.

Tadbirkorlik faoliyatini boshlashga sarmoya to‘plash maqsadida xorijda mehnat qiluvchilar o‘tgan yilga nisbatdan 7,1 foizga kamayganligi aniqlangan. Buning asosiy sabablari so‘ngi yillarda tadbirkorlik faoliyatini qo‘llab-quvvatlash maqsadida davlatimiz tomonidan turli imtiyozli kredit va subsidiyalarning ajratilishi sabab qilib ko‘rsatilgan.

Respublika davlat statistika qo‘mitasi tomonidan berilgan axborotga ko‘ra iqtisodiyot tarmoqlardagi respublika kesimida qurilish sohasida mehnatga haq to‘lash kriteriyasi bo‘yicha viloyatlarda eng kam hisobda haq to‘lanishi aniqlangan. Bunday iqtisodiy tarmoqlarda mehnatga haq to‘lashdagi o‘zgarishlar tendensiyasi migratsiya oqimining viloyat hududlar kesimida ham chet elga mehnat qilish uchun boruvchilar sonini ko‘payishiga sabab bo‘lmoqda. Tahlillarga asoslangan jahon tajribasiga ko‘ra migratsiya oqimining harakatlanish sabablari sifatida mamlakatlar ichkarisidagi ijtimoiy-iqtisodiy jarayonlarining o‘zgarishilari sabab qilib ko‘rsatilgan.

Ishchi migrantlar mobilligi

Ma’lumki migratsiya jarayonida muayyan tarmoqlardagi ishlarning tanqisligi shuningdek, qabul qiluvchi davlatlar mehnat bozoridagi turli segmentlar va talablariga javob bera olish kabi qiyinchiliklarning mavjudligi, mehnat migrantlarini ish topishida tabiiy ravishda etnik guruhlarga bo‘linishlariga sabab bo‘lmoqda. Jumladan, mazkur masalaga aniqliq kiritish maqsadida o‘rganilgan migrantlarning chet elda ish topishida asosiy ishtirokchi kanallar va bunga sabab bo‘luvchi omillarni aniqlash va tahlil qilish migrantlar faoliyatini o‘rganishning asosiy bosqichlaridan biri hisoblanadi.

O‘rganilgan tahlilga ko‘ra migrantlarni xorijda ish topish mobilligini aniqlashda ma’lumotlar bazasi sifatida 2016-2020 yillar tahlili ko‘rib chiqilgan. Unga ko‘ra xorijda ish topishda qarindosh va tanishlar yordamidan foydalanish holati 2016 yilga nisbatdan 2020 yilda 6,8 foizga oshganligi kuzatilgan. Mustaqil o‘zi ish topganlar darajasining tahlili 2020 yilda 2017 yilda nisbatdan 21,2 foizga kamaygan. 2020 yil kesimida migrantlarni xorijda ish topish kanallarini o‘rganilganda quyidagi aspektlar aniqlandi. Ushbu dinamikaga muvofiq xorijda ish topishda qarindosh va tanishlar orqali ish topganlar 56,7 foiz, mustaqil o‘zi ish topgan migrantlar 24,8 foizni tashkil qilgan.

Aytish joizki, mustaqil o‘zi ish topganlar kriteriyasiga kiruvchilar asosan umumiy migrantlarning to‘liq o‘rta ma’lumotlilar toifasiga to‘g‘ri kelmoqda. Bu toifadagi migrantlar asosan tashqi migratsiyada individual harakatlanish xususiyatiga ega ekanligi kuzatilgan holda ma’lumotlilar toifasi orasida yuqori 27,7 foizni tashkil qildi. Ushbu toifadagi migrantlar mutaxassisliklaridan tashqari moslashuv mobilligi yuqori darajada ekanligi aniqlandi.

Migrantlarning ish topishdagi mobilligini aniqlash misolida 2016 yilga qadar turli iqtisodiy sohalarda ishlash uchun tajribanining yetishmasligi sababli tarqoq xarakatlanib kelganligi aniqlangan. 2017 yildan migrantlarda iqtisodiy sohalarga nisbatdan tajriba, bilim va ko‘nikmalarni ortishi tufayli uyushgan guruh bo‘lib mehnat qilish, ya’ni migratsiya ishtirokchilarining etnik konsentratsiyalashuviga olib kelganligini kuzatishimiz mumkin. Oqibatda bu konsentratsiyalashuv migrantlarning beixtiyor mobil tizimda ishlashlarini ta’minlab xorijiy mehnat bozorida ish topishda va turli qiyinchiliklar riskini oldini olishga sabab bo‘lmoqda.

Ishchi migrantlar bandligi

O‘rganilgan 2020 yil yakuni tahliliga ko‘ra, xorijda mehnat faoliyatini olib borgan fuqarolarning (45,4%) eng katta qismi kichik va xususiy korxonalarda mehnat faoliyatini yuritgan. Shuningdek, aksariyati xususiy tadbirkorlikda (19,3%) va yirik korxona-tashkilotlarda (16,7%) faoliyat yuritayotganliklari ma’lum bo‘lgan.

Ushbu tur bo‘yicha ish beruvchilar odatda, yuqori malaka talab etadigan xizmat ko‘rsatish va ishlab-chiqarish faoliyati bilan shug‘ullangan. Qishloq xo‘jaligi ishlari bilan band migrantlar ulushi 2,8 foizni tashkil etdi.

Respublikamizda reintegratsiya jarayonlarida va ish o‘rinlari yaratishda migrantlarning mehnat faoliyatida ortirgan tajriba va ko‘nikmalarini inobatga olish maqsadga muvofiqligi aniqlangan. Ushbu ma’lumotlar bo‘yicha migrantlarning ma’lum qismigina jismoniy shaxslar (11,3%) va oilalar xizmatida band bo‘lganlar (3,2%) tashkil etgan. Bu toifadagi ishlar tashqi mehnat bozorida eng kam malaka talab qilinishi bilan xarakterlangan.

Shuningdek, migrantlarining mehnat faoliyati davomida iqtisodiy tarmoqlar kesimida qurilish tarmog‘larida bandligiga ortib borayotganligini kuzatilgan. Jumladan, savdo va xizmat ko‘rsatishda band bo‘lgan migrantlar ulishi ham muntazam oshganligi kuzatilgan. Sanoat tarmog‘ida mehnat qilgan bandlar 12,8 foizni tashkil qilmoqda. Ko‘p yillar davomida mehnat migrantlarining yarmidan ortig‘i bilim va kasbiy ko‘nikma talab qilimaydigan qurilish sohasida mehnat qilib kelmoqda. Kuzatuv natijalariga ko‘ra ushbu ko‘rsatgich jami migrantlarning 52,7 foizini tashkil qilgan.

Migrantlar daromadi

Aniqlangan tahliliy xulosalarga ko‘ra, xorijda mehnat faoliyatini amalga oshirayotgan migratsiya ishtirokchilarining mehnat qilgan mamlakatlariga oyiga o‘rtacha topgan daromadini aniqlash kriteriyasi bo‘yicha 2020 yil misolida o‘rtacha 709 AQSh dollarini tashkil qilgan.

Shahar va qishloq kesimida tahlil qilinganda shaharlik migrantlar 715 AQSh dollari, qishloq migrantlari 703 AQSh dollarigacha daromad topganligi kuzatilgan.

So‘nggi safari davomidagi daromadining transfert qilingan ma’lumoti bo‘yicha o‘rganilganda bu ko‘rsatgich jami migrantlar tomonidan oyiga o‘rtacha 536 AQSh dollari transfert qilinganligi kuzatilgan.

Migrantlar xorijda ishlab topgan (jamg‘arma) daromadlarining 73,5 foizi kundalik ehtiyojlar uchun sarflaganliklari aniqlangan va 2020 yilgi ko‘rsatkichdan 2021 yil birinchi chorakida 12,3 foizga oshgan.

Migrantlarning asosiy qismi katta daromadga ega bo‘lmaganligi uchun ular ishlab topgan pul asosan oilaning kundalik ehtiyojlari uchun sarflangan. Shuningdek, uy-joy qurish, ta’mirlash yoki sotib olish uchun ham 33,6% daromadlar yo‘naltirilganligi aniqlangan. To‘y va shu bilan bog‘liq xarajatlar 2017 yilga nisbatan deyarli 16,2 foizga ortgan va 24,7%ga yetgan. Biroq avtomobil sotib olishga pul sarflagan migrantlar soni o‘tgan yilga nisbatan 2,4 punktga kamayganligini kuzatilgan.

Migratsiya va kasbiy ko‘nikma

O‘zbekistonning deyarli barcha hududlaridagi tashqi mehnat migratsiyasi ishtirokchilarining egallagan mutaxassisligi va kasbiy ko‘nikmalariga nisbatdan yashash hududlarida talab darajasi o‘rganilganda jami migrantlarning 59,0 foizi o‘z kasblariga nisbatdan talabning mavjudligi lekin ish haqining kamligini e’tirof etishgan. Ayniqsa, qurilish sohadagi kasb egalarining mamlakat ichkarisidagi turli hududlarda ko‘chib yurishlari topgan daromadlaridan ko‘ra xarajatlarining oshib ketishi aniqlangan. Bu daromadga nisbatdan rejalashtirgan shaxsiy, oilaviy muommolarni hal qilib bo‘lmasligini asosiy sabablari sifatida keltirganlar.

Xorijda ortirilgan kasb va hunarga nisbatdan talab va ish haqi yuqori degan variantda qolganlar jami migrantlarning 23,1 foizini tashkil qilgan holda asosan kasb-hunarni to‘liq egallaganlar ulushiga to‘g‘ri kelgan. Xuddi shu ko‘rsatgich bo‘yicha jami migrantlar erkak va ayollar kesimida tahlil qilinganda 60,1 foiz ayollar, erkaklar 58,8 foizni tashkil qilgan.

Amaliy zarurat

O‘rganishlar davomida hukumatimiz tomonidan so‘nggi yillarda tashqi mehnat migratsiyasini tartibga solishni takomillashtirish bo‘yicha olib borilayotgan chora-tadbirlar zamirida joylardagi ijrosini o‘rganish maqsadida jami migrantlardan egallagan kasbiy ko‘nikmalaridan kelib chiqgan holda yordam ko‘rsatish mazmunidagi variantlarga ko‘ra migrantlarning 30,8 foizi xorijga ketishga amaliy yordam berishda xorijdagi ish o‘rinlari haqida ma’lumot berish muammolarga to‘xtalganlar. Kasbiy mahorati bo‘yicha ishga joylashtirish (23,4%) va kasbiy bilimni yanada oshirish maqsadida o‘quv markazlarida o‘qishga ko‘maklashishga (23,0%) zarurat borligiga kuzatilgan. Jumladan, fuqarolar davlat tomonidan chet elda ishlashi uchun yaratilayotgan ish o‘rinlari haqida o‘z yashash hududlarida ma’lumotlarni yo‘qligi yoki yetarli emasli aniqlangan. Natijaga ko‘ra egallagan kasbiy ko‘nikmalaridan kelib chiqgan holda davlat tomonidan amaliy yordam ko‘rsatishda tadbirkorlik faoliyatini yuritish uchun huquqiy maslahatlar, kredit ajratish va tadbirkorlikni qo‘llab-quvvatlash (18,4%) mexanizmini takomillashtirish maqsadga muofiqligi aniqlangan.

Migratsiya davriyligi

Kuzatuv jarayonida chet elga so‘ngi 3 (2018-2020) yilda borgan migrantlar mehnat faoliyatining davriylik darajasi tahlil qilinganda jami o‘rganilgan migrantlarning 37,8 foizi 6-12 oy davomida, 19,9 foizi 3-6 oy davomida uzoq muddatli mehnat faoliyati yuritganliklari kuzatilgan. Migrantlarni uzoq muddatda mehnat faoliyatini olib borishiga asosiy sabablar sifatida patent, yo‘l transport xarajatlarining qimmatligi qisqa muddatdagi mehnat faoliyati migrantlarning xarajatlarini qoplamasligi aniqlangan. Jumladan ushbu sabablar qatoriga ishchi migrantlar o‘zlarining aniq maqsadlarini (to‘y qilish, uy qurish, avtomabil sotib olish, jamg‘arish kabilar) amalga oshirish uchun qisqa vaqt ichida qaytish foydasiz ekanligi e’tirof etilgan.

Tahlilga ko‘ra, jami migrantlarning 7,5 foizi uch oydan kam bo‘lgan muddatda mavsumiy mehnat faoliyatini olib borishgan. Bu aynan Qozog‘iston Respublikasida mehnat qilgan ishchi migrantlar oqimining ulishiga to‘g‘ri kelgan. Shuningdek, tahlilda aniqlangan mehnat faoliyatini olib boruvchi migrantlarning jinsiga nisbatdan mehnat qilish muddatlaridagi o‘zgarishlar dinamikasi asosan erkaklar ulishining yuqoriligi bilan farqlangan.

Shu o‘rinda aytish mumkinki, o‘rganilgan jahon tajribasi misolida migratsiya oqimini tahlil qilishda ishtirokchilarni harakatlanish xaritasi asosan yolg‘iz erkak va ayollarda ko‘proq kuzatilganligi bilan xarakterlansa, O‘zbekiston sharoitida er-xotinlar va oilaviy mehnat qilish tushunchasi asosan yosh oilalarda ko‘proq kuzatilgan. Shuningdek, 2020 yilda xorijda mehnat faoliyatini amalga oshirmagan migrantlar bo‘yicha tahlil qilinganda shahar va qishloq kesimida ham natijalar mos ravishda shaharliklar 57,2%, qishloqdagi migrantlar 57,9% tashkil etgan.

Reja va maqsadlar

Shuningdek, o‘rganish asosida migrantlarning kelajakda rejalashtirayotgan mamlakatlariga borishidagi asosiy maqsad va sabablarga ko‘ra quyidagi tahliliy ma’lumotlar olindi. Unga ko‘ra jami o‘rganilgan respublika bo‘yicha migrantlarning yashash joyida ish xaqlarining kamligi va doimiy ishning yo‘qligi va qoniqarsiz mehnat sharoiti tufayli rejalashtirayotganlar mos ravishda 33,9 foizni tashkil etgan bo‘lsa, qishloq kesimida bu ko‘rsatgich yuqori darajada 38,5 foizni tashkil qilgan.

Uy-joy sotib olish maqsadida chet elga ketishni rejalashtirayotgan jami ishtirokchilar 16,0 foiz, to‘y o‘tkazish va avtomobil sotib olish uchun bormoqchi bo‘lganlar guruhi 8,3 foizni tashkil qilgan. Ushbu migrantlarning kelgusida rejalashtirayotgan mamlakatlariga borishidagi asosiy maqsad va sabablari ochiqlangan ma’lumot shuni ko‘rsatmoqdaki, migratsiya ishtirokchilarining 1/3 qismi asosan yashash joyida ish xaqlarining kamligi, doimiy ishning yo‘qligi, qoniqarsiz mehnat sharoiti va uy-joy sotib olish maqsadida chet elga ketishni rejalashtirganliklari aniqlangan.

Migrantlar tomonidan mehnat faoliyatini olib borishi aniq rejalashtirilgan mamlakatlar kesimi quyidagi asosiy ko‘rinishni aks etdi.

Yuqori ko‘rsatgich bo‘yicha hududlar kesimida Rossiya Federatsiyasiga Qashqadaryo (93,5 %), Buxoro (90,1%), Xorazm (84,7%) Namangan (79,9%), Jizzax (79,5%), viloyatlari hisobiga to‘g‘ri kelgan. Qozog‘istonga borishni rejalashtirganlar ichida Qoraqalpog‘iston Respublikasi (48,0%) yaqqol ustunlikga ega ekanligini ko‘rish mumkin. Turkiya davlatiga borishni rejalashtirganlar hududlar kesimida Toshkent shahar (21,7%), Toshkent viloyati (13,1%) tashkil qilgan.

Shuningdek davriy migratsiya ishtirokchilarining qanday sharoitlar yaratilgan taqdirda chet elga ishlash uchun ketmaslik sabablariga ko‘ra chet elga ishlash uchun ketishni rejalashtirayotgan migrantlarning 84,1% o‘z yashash joyida yuqori haq to‘lanadigan ish topsa, chet elga bormasliklari aniqlangan. Mehnat migrantlarining chet elga borishiga asosiy sabab bo‘layotgan omil, mehnat bozorida yaxshi haq to‘lanadigan ish topilmayotganligi bo‘lib qolmoqda. Tahlil jarayonida kuzatilgan har o‘n nafar migrantdan bittasi respublikaning turli shaharlarida ishlash imkoniyati yaratib berilsa, xorijga ishlashga bormasligi ma’lum bo‘lgan.

Migratsiya oqimini kamaytirish sabablari

Jumladan, davlat tomonidan qanday sharoitlar yaratilib berilganda chet elga ishlashga bormaslik to‘g‘risidagi ma’lumotiga ilova sifatida mehnatga haq to‘lash miqdori o‘rganilganda respublika kesimida jami migrantlarning 59 foizi ish haqi o‘rtacha 3 000 000 so‘m va undan ortiq, 28 foizi 2 000 001 - 3 000 000 so‘mgacha, 7 foizi 1 500 001-2 000 000 so‘mgacha va 6 foiz respondentlar 1500 000 so‘mdan kam bo‘lgan miqdordagi ish haqiga o‘z hududida qolib ishlashlari aniqlangan.

Muloqat

Ma’lumki, migrantlarning munosib ish haqi va sharoitlarga mos ish topishlariga ularning til bilish darajasi katta ta’sir o‘tkazishi tabiiy. Shu maqsadda xorijda mehnat faoliyatini olib borgan fuqarolarning ish beruvchi davlat tilini bilish darajasi aniqlanganda 2020 yilda xorijda mehnat faoliyatini amalga oshirib qaytgan fuqarolarning asosan ko‘pchiligi (33,8%) mehnat qilgan joyidagi davlat tilini tushunishi va biroz gapira olishi ma’lum bo‘lgan. Bemalol gaplasha olish darajasida biladiganlar 40,1 foizni tashkil etdi.

Mehnat migratsiyasiga ishtirokchi fuqarolarning chet tilini yaxshi bilmasligi darajasi mehnat faoliyati davomida ko‘plab muammolarga duch kelishi mumkinligini ko‘rsatmoqda. E’tibor qaratish lozim bo‘lgan shunday toifadagi mehnat migrantlari ham borki, ular chet tilini umuman bilmaydi, yoki biroz tushunib, gapira olmasligi aniqlangan. Ushbu migrantlar ulushi 19,6 foizni tashkil qilgan.

So‘nggi yillarda migratsiyaga ishtirokchi fuqarolarning chet tiliga o‘qitish bo‘yicha amalga oshirilayotgan ishlar samarasi ko‘rinmayapti. Migrantlar chet elga borishlaridan oldin kasb va til malakasini o‘zlashtirishga katta ehtiyoj sezayotganliklari aniqlangan. Bunga asosiy sabablardan biri chet elga ishlash uchun ketayotgan fuqarolarning til va kasbiy ko‘nikmalarini o‘zlashtirishga bog‘liq muammoni yechimini topishda joylarda mutaxasislarni yetishmasligi asos bo‘lib qolmoqda. Ayniqsa, ushbu muammo qishloq joylardagi ta’lim sohalarida kadrlar yetishmovchiligi kabi sabablar misolida yaqqol ko‘rinmoqda.

Migratsiya omillari

Xususan, bugungi kunda tashqi migratsiya jarayonlarini tahlil qilish misolida aniqlangan mehnat migrantlarning chet elga mehnat faoliyatini olib borishinining asosiy sabablari va kelgusi rejalari bo‘yicha tahlillar shuni ko‘rsatmoqdaki, respublika sharoitida 2000 yillardan boshlab qishloq xo‘jaligidagi shirkatlarni va fermer xo‘jaliklarining qayta tashkil etilishi tufayli mehnatga talabni qisqarishi aniqlangan. Natijada ushbu sohalarda mehnatga haq to‘lash real oylik maoshining pasayganligi kuzatilgan. Boshqa tomondan esa, agrar tarmoqqa qaraganda anchagina rentabel bo‘lgan rasmiy sektor tarmoqlaridagi sanoat, kurilish, ishlab chiqarish va xizmat ko‘rsatish sohalarida mehnatga talabni o‘sishi tufayli real maoshlarning oshishi kuzatilgan bo‘lsada, soliqqa tortish tizimidagi ko‘p mehnat talab qiladigan korxonalarda soliq yukining kattaligi natijasida mehnatga layoqatli aholini ish bilan ta’minlash ehtiyoji qondirilmagan. Masalan, 1995 yilda mehnatga haq to‘lash shkalasi bo‘yicha soliq yuki darajasi 29,7 foizni tashkil etgan bo‘lsa, 2019 yildan boshlab davlat tomonidan olib borilgan islohatlar zamirida soliq siyosatini takomillashtirish va iqtisodiyotda xufiyona aylanma darajasini qisqartirish natijasida ish haqiga nisbatdan soliq yuki barcha fuqarolar uchun shaxsiy daromadlarga 12% hisobida yagona soliq stavkasi joriy etilgan va fuqarolarning byudjetdan tashqari pensiya jamg‘armasiga sug‘urta badallarini bekor qilish orqali 1995 yilga nisbatdan 2019 yilda 17,7 foizga kamaytirilgan.

Natijada ushbu yillar mobaynidagi mehnatga haq to‘lash shkalasidagi farqli tendensiyaning ta’siri va qishloq xo‘jaligi tarmoqlaridagi sohalarda mehnatga talabni qisqarishi, doimiy ishning yo‘qligi kabi holatlar mehnatga layoqatli aholi orasida to‘liq kasbiy ta’lim va ko‘nikmaga ega bo‘lmagan aholi qatlamini tashqi mehnat migratsiya oqimiga va norasmiy sektorda faoliyat yuritishiga sabab bo‘lgan.

Yillar davomidagi tashqi migratsiyada ortirilgan davriy mehnat faoliyatidagi tajriba bugungi kunda mehnat migrantlarining uy-xo‘jaliklaridagi oilaviy rejalashtirgan maqsadlari va oilaviy ehtiyojlarini chet eldagi mehnat faoliyati asosida ortirilgan daromad evaziga qondirilishiga ko‘nikma hosil qilgan. Shu bilan birga ishlab chiqarish sohalaridagi iste’mol tovarlari, kommunal, transport, maishiy va boshqa xizmatlarning narxlarini aholi daromadlariga nisbatan tez sur’atlarda oshib borilayotganligi ham bugungi kunda ishchi migrantlar sonining o‘sish dinamikasiga ta’sir ko‘rsatishiga sabab bo‘lmoqda.

E’tiborlisi shundaki,bugungi kunda mehnat faoliyatini olib borishda egallagan kasbiy bilim ko‘nikmalarga qayta tayyorlanishda jami migrantlarning 57,1 foizi kasbiy bilim va kasb–hunarni o‘rganishga tayyor, lekin ro‘zg‘or muammolari va imkoniyatning yetishmasligini ko‘rsatmoqdaki, bu esa kelajakda mehnatga layoqatli aholi demografiyasiga ta’sir qiluvchi bugungi yoshlar oqimini qamrab olish hisobida yanada ko‘payishiga olib kelishi mumkinligini ko‘rsatmoqda.

Shu o‘rinda ta’kidlash lozimki, o‘rganilgan mazkur tahlillardan kelib chiqgan holda xulosa qilishda tashqi mehnat migratsiya jarayonlarning o‘zgarish dinamikasiga ta’sir qiluvchi asosiy omil mehnatga layoqatli aholi sonining o‘zgarish tendensiyasi hisoblanadi. Jumladan BMT (YuNISEF) tashkiloti tomonidan 2018 yilda O‘zbekistonda ro‘y berayotgan tub demografik o‘zgarishlar va imkoniyatlar indekslarini aniqlashda 2030 yildan boshlab respublikada tug‘ilish darajasining pasayishi kuzatiladi va bu jarayon 2048 yilgacha maksimal darajada mehnatga layoqatli aholi ulushining ko‘payishi bilan izohlangan. Masalan har yili O‘zbekistondagi mehnat bozoriga yarim millionga yaqin yoshlar kirib kelmoqda.

Bu esa mehnatga layoqatli aholi sonini yildan yilga ko‘payib borishi, kelgusi o‘n yillikda bo‘lajak ishchilarning mehnat bozorida kelajakini asrab qololmaydi. Natijada yoshlar uchun yaratilgan ish o‘rinlarining mehnatga haq to‘lash kriteriyasining talab darajasidan pastligi O‘zbekistonda yoshlarning ishsizlik darajasini ko‘payishiga olib kelish bilan bir qatorda mehnatga layoqatli aholi tarkibida tashqi mehnat migratsiya va norasmiy bandlik ulushini yanada oshishiga sabab bo‘ladi. Ma’lumki O‘zbekistonda norasmiy bandlik darajasi yuqoriligicha qolmoqda.

Xulosa o‘rnida

Bugungi kunda tashqi mehnat migratsiyasi masalalarni o‘rganish va tahlil qilish zamirida Respublikada tashqi mehnat migratsiyasini tartibga solish borasida olib borilayotgan amaliy ishlar ko‘lamini tubdan o‘zgartirish, kasbga tayyorlash va o‘qitishda yangicha yondashuv, shuningdek, mehnatga layoqatli aholi bandligini ta’minlashda kelajakda kutiladigan turli xavf va risklarni oldini olishga qaratilgan innovatsion chora-tadbirlarni qo‘llashni taqoza etadi. Shu o‘rinda mehnat faoliyatini olib borishda egallagan kasbiy ko‘nikmalarga qayta tayyorlanishda jami migrantlarning 57,1 foizi kasb–hunar o‘rganishda tayyor ekanliklarini bildirganlar. Bu esa mehnat munosabatlarida asosiy ta’sir etuvchi omil hisoblanib aholini bandligini ta’minlashda muhum rol o‘ynovchi soha va muassasalar faoliyatini ham takomillashtirish kerakliligini ko‘rsatadi.

Ushbu tahlillardan kelib chiqgan holda, bugungi kunda davlatimiz tomonidan tashqi mehnat migratsiya siyosatini takomillashtirish va tartibga solish borasida olib borilayotgan chora-tadbirlar zamirida respublikamiz aholisini rasmiy mehnatga jalb qilishda birinchi o‘rinda mehnatda layoqatli aholi sonini o‘zgarish tendensiyasidan kelib chiqgan holda ijtimoiy-iqtisodiy kanal va mexanizmlardan foydalanib bolalar va yoshlarni dunyo mehnat bozori standartlari va talablariga muofiq kelajakda mehnat bozorida o‘z o‘rinlarini topishlari maqsadida ta’lim va kasbiy ta’lim sohasiga investitsiya kiritish orqali inson kapitalini rivojlantirish lozimligini ko‘rsatmoqda. Bunga misol sifatida ko‘pgina mamlakatlar, ayniqsa, Sharqiy Osiyodagi "Osiyo yo‘lbarslari"larining tez iqtisodiy o‘sishga erishishida inson resurslarini rivojlantirishda ta’limga salmoqli investitsiya kiritish orqali mehnatga layoqatli aholi balansini to‘g‘ri taqsimlanishiga erishganliklari kuzatilgan.

Darhaqiqat, taraqqiyot yo‘lida izchil rivojlanishda hal qiluvchi muhim mezon – bu, zamonaviy bilim va kasb-hunarlarni egallagan mutaxassislar hisoblanadi. O‘zbekistonda aholi intellektual salohiyatini oshirishda ta’lim sohasiga sarmoya kiritishning ahamiyati mehnatga layoqatli aholining kasbiy salohiyatni shakllantirish hisoblanadi. Ta’lim qay darajada rivojlangan bo‘lsa, milliy iqtisodiyotda shunga mos kasbiy tayyorgarlikka ega bo‘lgan xodimlar faoliyat ko‘rsatadi va shunga mos ravishda iqtisodiy o‘sishga erishiladi.

Ta’lim sohasi iqtisodiy o‘sishga erishishning imkoniyati bo‘lib hisoblanadi. Zero, ta’lim tizimiga ajratilgan bugungi investitsiya kelajakda mehnatga layoqatli aholining nafaqat ichki mehnat bozorida balki bugungi iqtisodiy rivojlanish davrining o‘tish jarayonida tashqi mehnat bozorida aqlli migrantlar platformasini yaratilishini kafolatlashiga asos bo‘lib xizmat qiladi.

Mamlakatda/Mehnat migratsiyasi

Sharif Kucharov, O‘zbekiston Respublikasi Bandlik va mehnat munosabatlari vazirligi huzuridagi Respublika aholi bandligi va mehnatni muhofaza qilish ilmiy markazi

«Ekonomicheskoye obozreniye» jurnali №7 (259) 2021

Maqolani ulashing

O'xshash yangiliklar