Iqtisodiy tadqiqotlar va islohotlar markazi sharhi: 2017-2020 yillarda Transport va yo‘l xo‘jaligi sohasida amalga amalga oshirilgan ishlar va erishilran natijalar

Iqtisodiy tadqiqotlar va islohotlar markazi sharhi: 2017-2020 yillarda Transport va yo‘l xo‘jaligi sohasida amalga amalga oshirilgan ishlar va erishilran natijalar

Transportning barqaror va samarali ishlashi iqtisodiy o‘sishning yuqori sur’atlari, mamlakat yaxlitligi, milliy xavfsizligini ta’minlash, aholining turmush darajasini yaxshilash va O‘zbekistonning jahon iqtisodiyotiga oqilona integratsiyalashuvi uchun zarur shartdir.

Transport xizmatlari – havo yo‘llaridagi, quruqlikdagi va suvdagi barcha yo‘lovchi va yuk tashish xizmatlarini qamrab oluvchi murakkab iqtisodiy tizim hisoblanadi. Transport xizmatlarini samarali tashkil etish uchun yuk va yo‘lovchi tashishga bo‘lgan talab shakllanishiga ta’sir qiluvchi omillarni o‘rganish zarur.

Rossiyalik iqtisodchi Ye.P.Volodin o‘z tadqiqotlarida bu omillar sifatida quyidagilarni ko‘rsatadi:

1) ijtimoiy-iqtisodiy omillar – aholining moddiy farovon qatlamining transportdan foydalanish imkoniyatlari;

2) hududiy omillar – shahar va uning atrofidagi hududlarning sanoat, iqtisodiy va madaniy-maishiy ahamiyati: aholining soni va zichligi, tortishish ob’yektlariga nisbatan aholini qayta joylashtirish;

3) tashkiliy omillar – marshrut tarmog‘ining zichligi, transport turlari, aholining vaqt sarflashi, xizmat ko‘rsatish sifati;

4) tabiiy-iqlimiy omillar (1)

Biz transport-kommunikatsiya aloqalari to‘g‘risida gapirar ekanmiz, bu O‘zbekiston uchun juda muhim va o‘ylantiradigan dolzarb masalalardan biri ekanini ta’kidlashimiz joiz. Shu bois, O‘zbekiston transport sanoatini rivojlantirishga strategik ahamiyat berib, milliy va mintaqaviy darajalarda transport infratuzilmasini rivojlantirishga qaratilgan keng ko‘lamli chora-tadbirlarni amalga oshirmoqda, shuningdek, uni xalqaro transport tizimiga qo‘shish bo‘yicha izchil ishlarni olib bormoqda.

Ma’lumki, O‘zbekistonning okeanga to‘g‘ridan-to‘g‘ri chiqishga imkoni yo‘q va dunyoda bunday davlatlar soni 44 tani tashkil qiladi. Ammo ularning 42 tasi bir mamlakat chegarasidan o‘tsa keyingisi okean. O‘zbekiston esa buning uchun ikki mamlakat hududini bosib o‘tishi lozim. Okeanga chiqish uchun esa eng yaqin yo‘l bu Afg‘oniston orqalidir. Shu ma’noda, bugungi kunda yaqin qo‘shnimiz bilan har tomonlama aloqalarni rivojlantirish, bu zaminida tinchlik va barqarorlikning ta’minlanishidan O‘zbekiston to‘laqonli manfaatdordir.

E’tiborlisi, O‘zbekiston sa’y-harakati bilan so‘ngi to‘rt yilda Markaziy Osiyo davlatlari o‘rtasida yaxshi qo‘shnichilik, o‘zaro ishonch, do‘stlik va hurmat muhiti shakllandi. Bundan ko‘zlangan asosiy maqsad mintaqamizning global iqtisodiy, transport va tranzit yo‘laklariga chuqur integratsiyasini ta’minlashdir.

2019 yil 1 fevralda Transport vazirligi tashkil etildi va u transport sohasidagi davlat boshqaruvi tizimini tubdan takomillashtirish, respublikaning investitsiyaviy jozibadorligi va eksport salohiyatini oshirish, transport kommunikatsiyalarini strategik rivojlantirish va barqaror faoliyat ko‘rsatishini ta’minlash maqsadida davlat boshqaruv organi sifatida belgilandi.

Transport vazirligi tashkil etilgandan so‘ng, vazirlik tomonidan Transportning barcha turlari va yo‘l xo‘jaligi rivojlanishi uchun muhim bo‘lgan “Transport to‘g‘risida”gi Qonun hamda “O‘zbekiston Respublikasi transport tizimini 2030 yilgacha rivojlantirish strategiyasi” loyihalari ishlab chiqilib, o‘rnatilgan tartibda tasdiqlash uchun kiritildi.

Shuningdek, Transport va yo‘l xo‘jaligi sohasidagi normativ-huquqiy bazani mustahkamlash maqsadida 2017-2020 yillarda jami 32 ta normativ-huquqiy hujjatlar tayyorlandi.

Asosiy ko‘rsatkichlar dinamikasi

Mamlakatimizda yuk va yo‘lovchi tashish hajmi o‘tgan to‘rt yil davomida sezilarli ravishda o‘sdi. Xususan, 2020 yil yakunida yuk tashuvlar hajmi jami 1 316,0 mln. tonna (2017 yilga nisbatan 121,7 foiz)ni tashkil etgan bo‘lsa, yuk aylanmasi 40,2 mlrd. tonna/km. (109,5 foiz)ga yetdi.

Shu jumladan,

- avtomobil transportida yuk tashuvlari – 1 245,6 mln. tonna, yuk aylanmasi – 16,1 mlrd.tonna/km;

- Temir yo‘l transportida yuk tashuvlari – 70,4 mln. tonna, yuk aylanmasi – 24,0 mlrd. tonna/km;

- Havo transportida yuk tashuvlari – 5,1 ming. tonna, yuk aylanmasi – 219,1 mln.tonna/km ga oshganini ko‘rish mumkin.

Shuningdek, avtomobil transporti, temir yo‘llari, havo yo‘llari va elektrotransportda yo‘lovchi tashish hajmi 2019 yil yakunida 6,03 mlrd. yo‘lovchi (2017 yilga nisbatan 106,1 foiz), 2020 yil yakunida esa 5,24 mlrd. yo‘lovchi (2017 yilga nisbatan 92,3 foiz)ga yetdi.

So‘nggi yillarda O‘zbekistonning eksport-import va tranzit yuklarini (xalqaro yuklar) avtomobil transporti orqali tashish dinamikasida ham o‘sish kuzatilmoqda.

2017 yil davomida xalqaro yuk tashuvlari jami 32,2 mln. tonna xalqaro yuk tashilgan bo‘lsa, 2020 yilga kelib ushbu ko‘rsatkich 47,1 mln. tonnani tashkil etdi. Shu jumladan, 2020 yilda xalqaro yuk tashuvlari hajmi 2017 yilga nisbatan 167 foizga o‘sgan. Shundan eksport yuklar 4 yil ichida 183 foizga, import yuklar 197 foizga va tranzit yuklar 108 foizga o‘sgan.

Avtomobil transporti sohasida

Aholiga transport xizmati ko‘rsatish hamda shaharlar va qishloqlarda avtobuslarda yo‘lovchilar tashish tizimini yanada takomillashtirish maqsadida 2017-2020 yillar davomida 394 ta yangi mahalliy avtobus yo‘nalishlari ochildi.

Bugungi kunda, olib borilayotgan islohotlar natijasida aholiga va turistlarga yengillik yaratish maqsadida, qo‘shni Qozog‘iston, Qirg‘iziston, Tojikiston Respublikalari va Rossiya Federatsiyasiga jami 32 ta muntazam xalqaro avtobus qatnovlari yo‘lga qo‘yildi.

Xalqaro qatnovlar geografiyasini kengaytirish maqsadida kelgusida yana 7 ta muntazam xalqaro avtobus yo‘nalishlarini ochish bo‘yicha ishlar olib borilmoqda.

Shuningdek, ushbu davr mobaynida jami 70 ta avtovokzal va avtostansiyalarda qurilish va rekonstruksiya ishlari amalga oshirildi. 2019 yilda xalqaro va mahalliy yo‘nalishlarda sutkasiga 5 ming nafar yo‘lovchilarga xizmat ko‘rsatish quvvatiga ega “Toshkent avtovokzali”ni jahon talablariga muvofiq rekonstruksiya ishlari to‘liq yakunlanib, foydalanishga topshirildi.

2017-2021 yillar davomida, tasdiqlangan dasturga muvofiq jami 2 050 ta yangi avtobuslar xarid qilinib yo‘nalishlarga joylashtirildi. 2019 yilda Transport vazirligi huzurida “Uzautotrans service” korxonasi tashkil etilib, 167 ta Yutong rusumli katta hajmli avtobuslar xarid qilinib, shaharlararo va xalqaro yo‘nalishlarda harakatlanmoqda.

Temir yo‘l transporti sohasida

“O‘zbekiston temir yo‘llari” AJ tomonidan 2017-2020 yillarda investitsiya dasturlari doirasida 20,75 trln.so‘m o‘zlashtirildi. Natijada 16 ta loyiha ishga tushirildi. Xususan, “Angren-Pop” temir yo‘l uchastkasining ochilishi munosabati bilan Toshkent-Andijon, Andijon-Moskva, Andijon-Xiva, Andijon-Buxoro, Andijon-Termiz yangi yo‘nalishlarida yo‘lovchi poyezdlarning harakatlanishi yo‘lga qo‘yildi.

Yo‘lovchi tashuvlarini rivojlantirish maqsadida Buxoro-Misken yangi temir yul uchastkasi ochilshi munosabati bilan Toshkent-Qo‘ng‘rod, Toshkent-Shovot, Toshkent-Xiva, Andijon-Xiva poyezdlar harakat vaqti va yo‘lovchilar o‘z manziliga yetib borishi 2 soatdan 4 soatgacha qisqardi. “Buxoro – Xiva” mahalliy yo‘nalishi hamda “Toshkent – Qozon”, “Toshkent – Moskva”, “Andijon – Ufa” va “Termiz – Moskva” yangi xalqaro yo‘nalishlarda poyezdlarning muntazam qatnovi yo‘lga qo‘yildi.

Qarshi-Kitob temir yul uchastkasi elektrlashtirilishi natijasida esa Toshkent-Kitob yo‘nalishida Afrosiyob yuqori tez yurar poyezdi harakati yo‘lga qo‘yildi. Shuningdek, Qo‘qon-Namangan temir yul uchastkasi elektrlashtirildi va qayta ta’mirlanishi ortidan Qo‘qon-Namangan yo‘nalishida elektropoyezdlar qatnovi yo‘lga qo‘yildi. Bekobod va Xovos shahri aholisiga qulaylik yaratish maqsadida esa Toshkent-Bekobod tez yurar elektropoyezdi yo‘lga qo‘yildi.

Toshkent metropolitenini rivojlantirish maqsadida, 3 ta yirik loyihalar amalga oshirilmoqda.

O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti 2017 yil 19 mayda “Toshkent shahri yer usti metro liniyalarining qurilishi” loyihasini amalga oshirish chora-tadbirlari to‘g‘risida”gi qarorni imzolagan edi.

Mazkur hujjat asosida “O‘zbekiston temir yo‘llari” aksiyadorlik jamiyati tomonidan 2020 yilda uzunligi 2,9 kilometr bo‘lgan “Turkiston” va “Yunusobod” yer osti metro bekatlari hamda 11,5 kilometr bo‘lgan “Do‘stlik – Qo‘yliq” yer usti liniyasi bunyod etilib, jami 7 ta bekat foydalanishga topshirildi. Ayni paytda ushbu yo‘nalishdan kuniga 15 mingdan ortiq yo‘lovchi foydalanmoqda.

Shuningdek, 2020 yil oxirida 5 ta bekatdan iborat bo‘lgan Sergeli yer usti yo‘nalishi ham qurib bitkazildi. Bugungi kunda mazkur yo‘nalishda har kuni 20-25 ming yo‘lovchi manziliga yetkazilmoqda.

Ayni damda yer usti metro liniyasi 2-bosqichining 15 kilometrlik “Qo‘yliq – Qipchoq – Yangi hayot” yo‘nalishini barpo etish ishlari olib borilmoqda. Ushbu yo‘nalishda 9 ta bekat qurilishi rejalashtirilgan.

Aviatsiya sohasida

2019 yilda aviatsiya tizimini isloh qilish doirasida “O‘zbekiston havo yo‘llari” MAK negizida “Uzbekistan Airways” va “Uzbekistan Airports” aksionerlik jamiyatlari tashkil etilib, ularning Ustavlari tasdiqlandi. Respublikamizdagi 11 ta xalqaro aeroport baholanib, mas’uliyati cheklangan jamiyatlariga aylantirildi.

2019 yilda soatiga 400 yo‘lovchi o‘tkazish quvvatiga ega Termiz aeroportining yangi terminali foydalanishga topshirildi.

2017-2020 yillarda Uzbekistan Airways tomonidan 3 ta yangi “Boing-787” va 2 ta yangi “A-320 NEO” havo kemalari xarid qilinib, aviakompaniyaning zamonaviy havo kemalari soni 29 taga yetdi.

Parvozlar geografiyasi va tashuvlar sonini oshirish maqsadida:

- 2019 yilda haftasiga ikki martadan yangi “Toshkent-Jakarta-Toshkent” va “Toshkent-Tbilisi-Toshkent” yo‘nalishlari ochilishiga erishildi;

- “Toshkent-Istanbul-Toshkent” yo‘nalishi bo‘yicha Turkiyaga qatnovlar miqdori haftasiga 17 taga yetkazildi;

- Jidda shahriga reyslar sonini haftasiga 7 tadan 14 tagacha oshirildi;

- Xalqaro hamkorlikni rivojlantirish hamda yo‘lovchilarga qulayliklar yaratish maqsadida 2019 yilda:

- “Air India” (Hindiston) va “Malindo Air” (Malayziya) aviakompaniyalari bilan yangi interlayn shartnomalari imzolandi;

- “Alitalia” (Italiya) aviakompaniyasi bilan amaldagi kod-sher shartnomasi qayta ko‘rib chiqildi va yangi yo‘nalishlar qo‘shildi;

- 2020 yil 1 avgustdan xorijiy aviakompaniyalarga viloyatlar va Qoraqalpog‘iston Respublikasi xalqaro aeroportlarida beshinchi darajadagi “havo erkinligi”, “Navoiy” va “Termiz” xalqaro aeroportlarida esa yuk tashuvchi aviakorxonalar uchun yettinchi darajadagi “havo erkinligi”ni taqdim etuvchi “Ochiq osmon” rejimi joriy etildi.

Yo‘l xo‘jaligi sohasida

O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2019 yil 9 dekabrdagi “O‘zbekiston Respublikasi yo‘l xo‘jaligi tizimini chuqur isloh qilish chora-tadbirlari to‘g‘risida”gi PF-5890-son Farmoniga muvofiq yo‘l qurilishini boshqarish sohasida bir qator islohotlar amalga oshirildi, jumladan:

yo‘l xo‘jaligida davlat ishtirokini kamaytirish maqsadida, yo‘l qurilishi korxonalari Avtomobil yo‘llari qo‘mitasi tarkibidan chiqarilib, ularning negizida “Yo‘lqurilish” aksiyadorlik jamiyati, “O‘zbekiston temir yo‘llari” jamiyatining “Ko‘prik qurilish tresti” unitar korxonasi negizida esa “Ko‘prikqurilish” aksiyadorlik jamiyati tashkil etildi.

Yo‘l qurilishi ishlarini moliyalashtirishda ham yangi tizim joriy etilib, umumiy foydalanishdagi yo‘llarni qurish va ta’mirlash Moliya vazirligi huzurida tashkil etiladigan Avtomobil yo‘llarini rivojlantirish maqsadli jamg‘armasi, mintaqaviy yo‘llarni qurish va ta’mirlash esa hokimliklar huzuridagi Hududiy maqsadli jamg‘armalar hisobidan amalga oshirish belgilandi.

2019 yil davomida respublika avtomobil yo‘llarini qurish, qayta qurish, ta’mirlash, saqlash va jihozlash ishlari bo‘yicha 5 021,2 mlrd. so‘m (rejaga nisbatan 104,2 %) miqdorida ishlar bajarilib, 10 211,5 km avtomobil yo‘llarida qurilish va ta’mirlash ishlari (101,2 %) amalga oshirildi. 2020 yil davomida jami 4 57 trln.so‘m (rejaga nisbatan – 104,1 foiz) miqdorida avtomobil yo‘llarini qayta qurish, ta’mirlash va saqlash ishlari bajarilib, 6 178,8 km avtomobil yo‘llari (rejaga nisbatan – 100,6 foiz) qayta qurildi va ta’mirlandi.

Avtomobil yo‘llari qo‘mitasi tomonidan 2017-2020 yillarda investitsiya dasturlari doirasida jami 924,0 mln.doll. o‘zlashtirildi. Shuningdek 7 ta yo‘l loyihalari doirasida, ya’ni A-380 “G‘uzor-Buxoro-Nukus-Beyneu” avtomobil yo‘lining tegishli uchastkalarida Qoraqalpog‘iston Respublikasida 40 km, Xorazm viloyatida 142 km, Buxoro viloyatida 125 km, M-39 “Toshkent-Termiz” avtomobil yo‘lining Surxondaryo viloyatida 100 km qismi to‘liq rekonstruksiya qilinib, foydalanishga topshirildi.

Transport xizmatlari eksporti rejasining bajarilishi.

2017 – 2020 yillar davomida jami 3 mlrd. 892 mln. dollarlik transport xizmatlari eksport qilindi, bunda:

- temir yo‘l transporti xizmatlari – 1,86 mlrd. doll.;

- avtomobil transporti xizmatlari – 77,42 mln. doll.;

- havo transporti xizmatlari – 1,94 mlrd. doll.

2020 yil 1 avgustdan xorijiy aviakompaniyalarga viloyatlar va Qoraqalpog‘iston Respublikasi xalqaro aeroportlarida beshinchi darajadagi “havo erkinligi”, “Navoiy” va “Termiz” xalqaro aeroportlarida esa yuk tashuvchi aviakorxonalar uchun yettinchi darajadagi “havo erkinligi”ni taqdim etuvchi “Ochiq osmon” rejimi joriy etildi.

Maqolani ulashing

O'xshash yangiliklar